بنا بر این، افضلیت هر یک از این موارد، مختص به عرصه‌ها ‌و موضوعات خاصی است‌؛ که البته بررسی سازگاری یا ناسازگاری هر یک از این موضوعات در جای
خود، ضروری است. اما از میان موارد مطرح شده، «عمل مطابق سنت»، به دلیل عام بودن عنوان آن، با تمامی اعمال یاد شده در این باب، سازگار بوده و با هیچ عنصر دیگری در تضاد نیست‌.

١. نسبت ایمان با معرفت

«ایمان» همان تصدیق یا فعل قلبی و عبارت از ارتباط قلبی به آن چیزی است که بدان علم وجود دارد و این امر، نه فطری، بلکه اکتسابی است؛ یعنی از راه دلیل و برهان به دست می‌آید.[١] البته نباید ایمان را با علم برابر دانست. مؤید این مطلب، رفتار کافرانی است که با وجود اذعان به یک حقیقت به آن ایمان نمی‌آورند.[٢] به همین دلیل باید میان علم و معرفت با تصدیق و ایمان فرق نهاد.»[٣] آیه کریمه «وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا...»[٤] گواه این معناست. اصولاً کفر وقتی مفهوم دارد که فرد حق را می‌فهمد، ولی می‌پوشاند؛ همان گونه که امیر المؤمنین٧ فرموده‌اند:

أَوَّلُ الدِّینِ مَعْرِفَتُهُ، وَ كَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِیقُ بِهِ، وَ كَمَالُ التَّصْدِیقِ بِهِ تَوْحِیدُهُ، وَ كَمَالُ تَوْحِیدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ، وَ كَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْه...[٥]

از این رو، معرفت اولین گام در راه دین است که کمال آن، ایمان و تصدیق به پروردگار است؛ زیرا معرفت خدا قرین عمل است.[٦]

چنان که اشاره رفت، از دقت در مفاهیم «ایمان» و «معرفت» و نیز بازبینی زبان روایات در این باره،[٧] مشخص می‌شود که معرفت یکی از ارکان اساسی ایمان بوده و در دل آن

[١]. همان،ج٢،ص٢٠٨،ح٣.

[٢]. همان،ج٢،ص٩٩،ح٢.

[٣]. همان،ج٢،ص٧٩،ح٤.

[٤]. همان،ج١،ص٧٠،ح٧.

[٥]. دراینزمینهر. ک: ترجمه شرح نهج البلاغه،ج٣،ص١٧٤؛شرح غرر الحکم،ج١،ص٩٦.

[٦]. همچونآیه٨٩ سورهبقره: «وَلَمَّاجاءَهُمْكِتابٌمِنْعِنْدِاللهِمُصَدِّقٌلِمامَعَهُمْوَكانُوامِنْقَبْلُیَسْتَفْتِحُونَعَلَیالَّذِینَكَفَرُوافَلَمَّاجاءَهُمْماعَرَفُواكَفَرُوابِهِفَلَعْنَةُاللهِعَلَیالْكافِرِینَ».

[٧]. مرآة العقول،ج١٠،ص٢٣٤.