یکدیگر مرتبط بوده و قابل جمع‌اند؛ زیرا در گسترۀ معنایی ایمان، می‌توان دیگر مصادیق آن، از جمله: ایمان به اوصاف الهی، نبوت پیامبران، امامت امامان، کتاب‌های آسمانی، معاد و به طور خلاصه ایمان به آنچه را از سوی خداوند باشد افزود. در این صورت، معرفت نیز به همراه آن شکل خواهد گرفت و در صورت بهره‌مندی آدمی از این موهبت گران‌سنگ، سایر اعمال جسمانی یا روحانی در سایه آن به صورت زنجیره‌ای متصل، توأمان تحقق خواهند یافت و هریک از آن اعمال خود می‌تواند سر شاخه اصلی برای دیگر اعمال به شمار آید.

نتیجه، آن که می‌توان گفت روایات این مجموعه در طول یکدیگر بوده و با یکدیگر در تعارض نیستند‌. هر چند اختلاف روایاتی که در موضوع مشترک‌اند، از طریق شناخت رابطه عام و خاص آنها ‌و یا از طریق شناخت وجوه تفضیلی هر یک، رفع گردید. و در یک دسته‌بندی مختصر چنین نتیجه گرفته شد که بین تأثیرگذاری هر عملی تناسب مستقیمی با برتر شناخته شدن همان عمل وجود دارد.

روایات افضل العباده

اخباری که عنوان افضل العبادة را به کار گرفته‌اند، بدین قرارند:

١. «...هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ، قَالَ لِی أَبُو الْحَسَنِ مُوسی بْنُ جَعْفَرٍ٧:.‌..یَا هِشَامُ! كَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ٧ یَقُولُ: مَا عُبِدَ اللهُ بِشَیْ‌ءٍ أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ وَ مَا تَمَّ عَقْلُ امْرِئٍ حَتَّی یَكُونَ فِیهِ خِصَالٌ شَتَّی، الْكُفْرُ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونَانِ، وَ الرُّشْدُ وَ الْخَیْرُ مِنْهُ مَأْمُولَانِ، وَ فَضْلُ مَالِهِ مَبْذُولٌ، وَ فَضْلُ قَوْلِهِ مَكْفُوفٌ، وَ نَصِیبُهُ مِنَ الدُّنْیَا الْقُوتُ لَا یَشْبَعُ مِنَ الْعِلْمِ دَهْرَهُ الذُّلُّ أَحَبُّ إِلَیْهِ مَعَ اللهِ مِنَ الْعِزِّ مَعَ غَیْرِهِ، وَ التَّوَاضُعُ أَحَبُّ إِلَیْهِ مِنَ الشَّرَفِ یَسْتَكْثِرُ قَلِیلَ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِهِ، وَ یَسْتَقِلُّ كَثِیرَ الْمَعْرُوفِ مِنْ نَفْسِهِ، وَ یَری النَّاسَ كُلَّهُمْ خَیْراً مِنْهُ، وَ أَنَّهُ شَرُّهُمْ فِی نَفْسِهِ وَ هُوَ تَمَامُ الْأَمْرِ ُ...‌».[١]

٢. «... أَبِی عَبْدِ اللهِ٧ قَالَ: أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ إِدْمَانُ التَّفَكُّرِ فِی اللهِ وَ فِی قُدْرَتِه».[٢]

٣. «... أَبِی عَبْدِ اللهِ٧ قَالَ: إِنَّ الْعُبَّادَ ثَلَاثَةٌ، قَوْمٌ عَبَدُوا اللهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ خَوْفاً فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْعَبِیدِ، وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللهَ _ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی _ طَلَبَ الثَّوَابِ فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْأُجَرَاءِ، وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ حُبّاً لَهُ، فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْأَحْرَارِ وَ هِیَ أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ‌».[٣]

[١]. همان،ص٧١،ح١ و ٣.

[٢]. همان،ج٢،ص١٢٨،ح٤؛سورهحدید،آیه٢٣: «تابرآنچهازدستتانمی‌رود،اندوهگیننباشیدوبدانچهبهدستتانمی‌آید،شادمانینكنید».

[٣]. همان،ص١٢٨،ح٣.