ابتدا به واژه‌شناسی «هدایت» پرداخته و با پیگیری مفهوم آن در متون دینی و گره‌زدن
قرآن و حدیث در گونه‌شناسی هدایت در مسیر پاسخ‌گویی به برخی از این پرسش‌ها، کوشیده است.

واژه‌شناسی «هدایت»

«هدایت» در مقابل «ضلالت» از ریشه «هـ د ی» مصدر و به معنای نشان دادن راه درست برای رسیدن به مقصد است. خلیل بن احمد فراهیدی، پس از ذكر معنای هدیه، در تبیین معنای دیگر این مادّه می‌گوید:

الهدی: نقیض الضلالة، هدی فاهتدی، والهادی من كل شیء أوّله... و الدلیل یسمّی هادیاً لتقدمه القوم بهدایته؛[١]

هدایت، نقیض ضلالت است، به راه آمد و هدایت یافت، و هادی به اول هر چیز می‌گویند... و به دلیل و راهنما از آن رو هادی می‌گویند كه پیشاپیش قومش آنها را راه می‌نماید.

ابن فارس نیز برای این واژه دو معنای اصلی ذكر كرده است: یكی، جلو رفتن در راه
برای راهنمایی و دیگری، هدیه كه در فارسی به پیشكش ترجمه می‌شود. متن سخن او
این است:

الهاء و الدال و الحرف المعتلّ: اصلان [احدهما] التّقدم للإرشاد و الآخر بعثة لطف؛[٢]

«هـ» «د» و حرف معتل «ی»، دو اصل معنایی دارد: یكی پیش بودن برای ره نمودن و دیگری هدیه محبّت‌آمیز.

راغب اصفهانی «هدایت» را چنین معنا كرده است:

الهدایة دلالة بلطف، و منه الهدیّة؛

هدایت، راه نمودن با نرمی و لطف است و هدیه نیز از همین برگرفته
شده است.

بر این اساس، «هدایت» به معنای مطلق راهنمایی نیست، بلكه نوعی از نشان دادن راه است كه توأم با لطف و مهربانی باشد؛ چنان كه «هدیه» فقط مطلق بخشش نیست، بلكه بخشش همراه با لطف است.

[١]. ‌كتاب العین،ج٤،ص٧٨.

[٢]. ‌ترتیب مقاییس اللغة،ص٩٩٠.