خصوص حدیث خیر الناس باید گفت لفظ «ناس» در این جا، هر چند به ظاهر عام است، اما از آن معنای خاص فهمیده می‌شود. موضوع این روایت، تمام مردم را در بر نمی‌گیرد، بلکه به گروهی از مردم توجه دارد که مرتکب محارم و تارک واجبات باشند؛[١] هر چند، آن که به واجبات بی کم و کاست عمل می‌کند، هم خود یکی از مصادیق افرادی است که شیفته‌ عبادت‌ است. از این رو، موضوع این حدیث نیز یک موضوع عبادی است.

بر این اساس، می‌توان چنین نتیجه گرفت که روایت در صدد بازگویی این نکته است که «کسی که تمامی واجبات را انجام دهد، اما عمل مستحبی انجام ندهد، بهتر از کسی است که بر انجام برخی از مستحبات تأکید ورزد و در مقابل، برخی واجبات را ترک گوید».[٢] آن چه جای تأمل دارد، وجه افضلیت است که می‌توان آن را نسبی و اضافی دانست؛ یعنی «اعبد الناس» یا «خیر الناس» نسبت به کسی است که به مستحبات عمل ‌کند، ولی از برخی از واجباتش غفلت نماید.

سنجش نسبت «افضل» با «سید»

«سید» از ریشه «ساد یسود» است که به «سیود» تبدیل شده و «واو» به «یا» قلب شده‌ و در هم ادغام شده است.[٣] «سید» صفتی است که در مورد انسان به کار می‌رود. از این رو، دارای معانی مختلفی چون مالک، حلیم، کریم، رب، فاضل، رئیس، شوهر و مقدم است.‌[٤] بنا بر این، کاربرد آن در دیگر موارد از جمله در لا به لای متون ادعیه و زیارات به صورت استعمال مجازی بوده که متضمن معانی مجد و شرف و بزرگی است‌.[٥]

از معانی واژه «سید» صفت فضل و فضیلت است؛ مانند: عبارت «أنتما سیدا شباب أهل الجنة» که خطاب به امام حسن و امام حسین ٨ به کار رفته است و «سید» به معنای «افضل» استعمال شده است.[٦] با این معنا می‌توان سید را مترادف افضل برشمرد. مؤید این سخن، گفتۀ علامه مجلسی ذیل شرح حدیث «سید الاعمال» است که ایشان تصریح کرده‌اند منظور از سید در عبارت «سید الاعمال» اشرف و افضل اعمال است‌.[٧] بنا بر این،

[١]. الکافی،ج٢،ص٥٠٥،ح٥ و ٦ وص٥١٧،ح٢.

[٢]. سورهمحمد،آیه١٩.

[٣]. لسان العرب،ج١٤،ص٢٥٧.

[٤]. الکافی،ج٢،ص٨١،ح١.

[٥]. «مفهومتامقصود»،ص٣٣.

[٦]. شرح الکافی،ج٨،ص٢٥٨؛مرآه العقول،ج٨،ص٧٨.

[٧]. النهایه،ج٢،ص٤١٩.