در بررسی دو مجموعه فوق، باید گفت تنها دو حدیث «ادای حق مؤمن» از میان مجموعه روایات «افضل العباده» و «شاد کردن مؤمن» از میان مجموعه احادیث «احب العباده» به دلیل تناسب موضوعی، در مفاهیم یکدیگر تداخل دارند که شایسته بررسی است. بر این اساس، دیگر روایات دو مجموعه با توجه به تفکیک موضوع، با یکدیگر سازگار خواهند بود.

بررسی

در خصوص موضوع دو روایت «ادای حق مؤمن» و «شاد کردن مؤمن» پیش از این، توضیحاتی گذشت؛ اما آن چه اکنون باید گفت، وجه اشتراک آن دو در موضوع است که هر دو، با صبغه اخلاق و رفتار اجتماعی رو به رو‌ هستند‌؛ هرچند ادای حق مؤمن می‌تواند یکی از مصادیق شاد کردن مؤمن تلقی شود، اما باید در نظر داشت که هر دو حدیث، سعی در تکریم جایگاه مؤمن در جامعه دارد تا با این شیوه، دیگران را برای رسیدن به چنین جایگاهی تشویق و جذب نماید. از این رو، برتر دانستن هر دو به معنای تعارض و تقابل آنها با یکدیگر نخواهد بود. البته از بررسی دلایل ارزش گذاری بر مواردی از این دست که با نگاه اجتماعی به تعیین «برترین‌ها» می‌پردازد، نتایجی دیگری نیز قابل استفاده است.

سنجش نسبت «افضل» با «خیر»

مفهوم «افضل» مشخص است، اما واژه «خیر» در لغت به معنای دلپسند و مرغوب است.[١] هر آن چه را که مورد رغبت و تمایل باشد، «خیر» گویند.[٢] از این رو، عقل و دارایی مشروع و حلال «خیر» نامیده می‌شود.[٣] در معنای «خیر» اختیار و انتخاب از میان گونه‌های مختلف با حفظ صفت فاضل و راجح بودن آن نهفته است که البته برای آن مراتبی نیز هست.[٤]

بر این اساس، روشن می‌شود که «خیر» می‌تواند معنای «افضل» را هم برساند؛ به شرط آن که معنای فاعلی داشته باشد؛[٥] زیرا منظور از «تفضیل» برتری در فاعلیت است؛ نه

[١]. قاموس قرآن،ج٥،ص١٨٢.

[٢]. العین،ج٣،ص٣١.

[٣]. الطراز الأول،ج‌١،ص٣٧٨.

[٤]. مجمع البحرین،ج٢،ص٣٢.

[٥]. قاموس قرآن،ج٣،ص٣١٧.