اعمال در تقسیم‌بندی فقهی، خود به امور واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح تقسیم می‌شود. از این رو، واضح است که (در این پژوهش) اعمال به قرینه وجود «افضل»، دربر دارنده اعمال صالح خواهد بود، نه اعمال ناصالح. نیز واضح است که عبادت در دایره اعمال صالح (واجب یا مستحب) وارد است. در نتیجه، می‌توان چنین استنباط نمود که هر عبادتی عمل است، اما هر عملی عبادت نیست. در نتیجه، می‌توان رابطه میان عبادت و عمل را عموم و خصوص مطلق دانست. البته باید توجه داشت که دایره عبادت از اعمال جسمانی فراتر می‌رود و افعالی چون تفکر و یا نیت انجام کار صالح که خود عملی از نوع اعمال جوانحی است را نیز در برمی‌گیرد.

همچنین باید اشاره کرد که تأمل در نسبت میان عبادت و عمل، تنافی میان روایات «افضل العبادة» و «افضل الاعمال» و یا میان اخبار «احب العبادة» و «احب الاعمال»
را برطرف می‌سازد؛ به عنوان مثال، روایتی که «تفکر در باره خدا» را «افضل العبادة» توصیف نموده است، با روایتی که «معرفت به خدا» را «افضل الاعمال» دانسته است، هماهنگ است‌؛ زیرا نسبت میان این دو عموم و خصوص مطلق است. گذشته از این که تحصیل معرفت خود یک عبادت است، مصداق عمل هم خواهد بود و تفکر هم مقدمه معرفت است.

سنجش نسبت «افضل» با «احب»

گر چه تبیین نسبت میان «افضل» و «احب» اندکی دشوار است، اما می‌توان گفت که این دو واژه به لحاظ مفهومی، متفاوت از یکدیگرند؛ زیرا فضل _ که ضد نقص است _[١] در سه معنا استعمال می‌شود:

الف. معروف،[٢] ب. فزونی،[٣] ج. عطیه،‌ احسان و رحمت.[٤]

افضل از مشتقات این واژه و به معنای غلبه در فضیلت یا زیادی در یک صفت و به معنای برتر بودن است، در حالی که «احب» از ریشه حب، ضد بغض[٥] به معنای تمایل نفس به یک شیء است.[٦] حب در قالب اسم تفضیلی آن نشان از بالاترین درجه از دوستی

[١]. رسالة العبودیه،ص١.

[٢]. سورهذاریات،آیه٥٦: «وَمَاخَلَقْتُالْجِنَّوَالْإِنْسَإلَّالِیَعْبُدُونِ».

[٣]. ر.ک: المیزان،ج١٨،ص٣٨٦؛مرآة العقول،ج١٢،ص٢.

[٤]. التحقیق،ج٨،ص٢٢٥.

[٥]. جمهرة اللغه،ج٣،ص٤٧؛لسان العرب،ج١١،ص٥٢٤

[٦]. تهذیب اللغه،ج٤،ص١٥٩؛العین،ج٧،ص١٤٣