٦. «... حَنَانِ بْنِ سَدِیرٍ، عَنْ أَبِیهِ قَالَ، قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ٧: أَیُّ الْعِبَادَةِ أَفْضَلُ، فَقَالَ مَا مِنْ شَیْ‌ءٍ أَفْضَلَ عِنْدَ اللهِ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ مِنْ أَنْ یُسْئَلَ، وَ یُطْلَبَ مِمَّا عِنْدَهُ، وَ مَا أَحَدٌ أَبْغَضَ إِلَی اللهِ
_ عَزَّ وَ جَلَّ _ مِمَّنْ یَسْتَكْبِرُ عَنْ عِبَادَتِهِ وَ لَا یَسْأَلُ مَا عِنْدَه».[٣]

مورد اختلاف

پیش از این اشاره شد که هر جا اسم تفضیل در موردی به کار رود، صفتی نسبت به دیگر موارد افزون‌تر است و همین معنا، نوعی اختلاف ظاهری و بدوی را میان شش حدیث فوق تداعی خواهد نمود.

بررسی

از این مجموعه، روایت اول به برتری عبادت خردمندانه اشاره دارد. اما لازم به یادآوری است که رابطه عقل با دیگر موارد یاد شده، رابطه‌ای طولی است، نه عرضی؛ زیرا تکمیل
قوه عاقله برابر با مستحق دانستن ذات باری تعالی برای دعا و ثناست. و نیز برابر با تعدیل قوای شهویه و غضبیه است‌ و البته تفکر مستمر، از اسباب تکمیل قوه عاقله انسان محسوب می‌شود.

با توجه به آثار و کارکردهایی که برای عقل در روایات بیان شده است، می‌توان عقل را به عنوان «اصل و پایه‌ای» لحاظ نمود که کفه عبادات و اعمال را، هر چه باشد، سنگین می‌کند. بدین ترتیب، دیگر عبادات هم زیر مجموعه عبادتی قرار می‌گیرند که از عقل و خرد بر می‌خیزد.

همان گونه که گفته شد، تفکر در بار‌ه قدرت خداوند سبحان از لوازم عقل است و نشان از رابطه تنگاتنگ میان قوه عاقله و تفکر آدمی دارد. البته نباید از این نکته غافل ماند که در روایت دوم از مجموعه روایات افضل العبادة، تحقق برتری تفکر منوط به تداوم و استمرار آن است؛ ضمن آن که عبادت برخاسته از عقل یا تفکر در بار‌ۀ قدرت خداوند، در واقع مرتبط با کیفیت و نوع عمل بوده و به هیچ روی با دیگر موارد یاد شده تنافی نخواهند داشت.

[١]. آموزش فلسفه،ج٢،ص٢٦٠.

[٢]. الکافی،ج١،ص١٨،ح١٢.

[٣]. همان،ج٢،ص٥٥،ح٣.