علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٢٢٧ - بررسی مقایسهای متن عهدنامه مالک اشتر در نهجالبلاغه، تحفالعقول و نهایةالإرب
جمعبندی و پیشنهادها
از آنچه گذشت میتوان نکات زیر را به عنوان نتیجه ارائه کرد:
الف. در کنار هم قرار گرفتن و مقایسه سه نقل جداگانه عهدنامه، به عنوان اولین
قدم در مسیر تشکیل خانواده حدیث، میتواند سهم بسزایی در کشف آسیبهای متن
ایفا کند.
ب. نتیجه در کنار هم قرار دادن یافتههایی چون: اضافات فراوان و گاه بسیار مهم و برجسته متن تحفالعقول، قرابت نسبی متن نهجالبلاغه و نهایةالإرب، تفاوت متون سهگانه در موارد متعدد حتی گاه بدین شکل که ابتدای یک جمله از تحف با نهج شبیه بوده و با نهایه تفاوت دارد و انتهای جمله کاملاً برعکس، وجود اضافات اختصاصی برای هر سه متن، این خواهد بود که رابطه بین هیچکدام از این سه متن، رابطه عموم و خصوص مطلق نخواهد بود. به علاوه این ادعا که منابع مورد استفاده این سه کتاب متفاوت بودهاند، نیز تأیید یا دست کم قابل طرح خواهد بود.
ج. در مقایسه این سه متن، بیش از چهل مورد تصحیف، بیست مورد درج، دست کم پنج مورد سِقط و حدود هفتاد مورد تقطیع امکانپذیر بوده و محتمل است.
د. در پژوهشهای موضوعی و حتی مسالهمحور، اکتفا به یک متن، خصوصاً اکتفا به نهجالبلاغه _ که متأسفانه به جهت شهرتش امری متداول شده است _ مشکل ساز خواهد بود و اگر پژوهشگر را به اشتباه و خطا در وادی نظریه پردازی نیندازد، دست کم از بسیاری از نکات مهم باز میدارد. ضرورت تشکیل خانواده حدیث در این گونه موارد به خوبی حس میشود.
هـ . به نظر میرسد توجه به هدف نویسنده یا گردآورنده یک کتاب و سنجش میزان ارتباط این هدف با هدف پژوهشگری که از کتاب استفاده میکند، لازم و ضروری باشد؛ به ویژه در مواردی که پژوهشگر میخواهد به یک کتاب اکتفا کند؛ مثلاً اگر پژوهشگر حوزه مسائل حکومتی بخواهد بر نهجالبلاغهای که با جهت و گرایش بلاغی گردآوری و حتی تقطیع شده است، اکتفا کند، به نظر میرسد به نتیجه مطلوب و واقعی نرسد. در چنین مواردی رجوع به مقدمه کتاب برای شناخت هدف نویسنده و روش وی در پژوهش و تدوین کتاب، میتواند راهنمای خوبی برای حل این موضوع باشد.
با توجه به اهمیت بالای عهدنامه مالک اشتر و لزوم رسیدن به متنی کاملاً استوار و تصحیح شده و با هدف غنای هر چه بیشتر یافتههای این مقایسه، خصوصاً یافتههای فقه