سرزمین بلخ اگر چه در دور دست‌ترین نقاط شرقی بلاد اسلام بوده، ولی راویان بسیاری را پرورش داده است. تنها شمار ِراویان ِاحادیثِ شیعه در مناطق این سرزمین در طول پنج قرن نخست هجری افزون بر یكصد نفر بوده است. از تعداد راویان احادیث در دوره‌های مختلف می‌توان دریافت كه سیر صعودی حدیث پژوهان بلخ از قرن دوم آغاز و با حضور امام هشتم در منطقه خراسان قوت یافته است. این حضور تا سده چهارم، با توجه به سنی‌نشین بودن این مناطق، چشمگیر بوده است. البته گفتنی است كه حركت حدیث‌مدارانه محدثان بلخی در سده پنجم متوقف شد. اكنون با حضور كمّی راویان این منطقه آشنا می‌شویم:

سده دوم هجری

منطقه بلخ، در این قرن، دست كم شاهد ٢٢ راوی ِاحادیث شیعه بوده است. بیشترینه ایشان برخاسته از مركز بلخ بوده‌ا‌ند. این تعداد راوی، در سده دوم، بیان‌گر زمینه‌های مثبت منطقه و ارتباط با مراكز حدیثی است. نامور‌ترین راویان حدیث این منطقه، در سده دوم، ابو خالد كابلی و هشام بن سالم از یاران برجسته امام سجاد٧ و امام صادق٧ هستند. اكنون تعداد محدثان بلخ را به تفكیک شهرهای ایشان بررسی می‌كنیم:

الف. بلخ: هفده راوی بلخی در متون روایی و رجالی شیعه ثبت شده است. برخی از ایشان _ كه از اصحاب امام صادق٧ هستند _ عبارت‌اند از: ابو عبد الله‌ بلخی،[١] عمر بن هارون بلخی[٢](م١٩٤ق، در بلخ)،[٣] سلم بن سالم بلخی[٤] (م١٩٦ق)،[٥] مقاتل بن حیان[٦] (م١٥٠ق، در بلخ)،[٧] مقاتل بن سلیمان[٨] بن جوال دوز[٩]خراسانی بلخی[١٠] (م١٥٠ق)[١١] و

[١]. فاریابنامشهریتاریخیدرافغانستانبودهکهاكنونویرانه‌هایشدرروستایخیرآبادشهرستاندولت‌آباداستانفاریابافغانستاناست.

[٢]. قبادیاناكنوننامشهریدراستانختلانتاجیکستاناست.

[٣]. اكنوننامشهریكوهپایه‌ایدرنزدیكیكابلاست.

[٤]. بدخشاننامولایتیبیندوكشورافغانستانوتاجیكستاناستکهاكنوندرشمالشرقیافغانستانوجنوبشرقیتاجیكستاناست.

[٥]. نامكنونیآن «كولاب» استویكیازشهرهایبزرگاستانختلاندرجنوبكشورتاجیكستاناست.

[٦]. نامكنونیولایتیبهنامپنجشیردرشمالافغانستاناست.

[٧]. اینشهردركنارپنجشیربودهاست. نامكنونیآنیافتنشد.

[٨]. نامكنونیآنولایتتخاردرافغانستاناست.

[٩]. همانغزنیدرافغانستانكنونیاست.

[١٠]. پایتختكنونیافغانستاناست.

[١١]. ارباع خراسان،ص٣٨٥ - ٤٤٤.