بلخ، در روزگاران قدیم، یكی از چهار بخش خراسان بزرگ بوده كه به «ربع بلخ» شناسانده می‌شده و اكنون در تقسیمات كشوری، نام شهر نسبتاً كوچكی در شمال کشور افغانستان است.

بلخ پیش از اسلام از مهم‌ترین مراكز دین بودایی بوده و معبد معروف «نوبهار»[٢] در آن قرار داشته است. این منطقه در عهد خلیفه سوم فتح شد، ولی حكومت اسلامی بر آن استیلای كامل نداشت و از آنجا كه بیشتر مناطق این ولایت كوهستانی بوده و امیران محلی بسیاری در سده نخست هجری بر شهرهای بلخ حكم می‌راندند، فتح كامل
آن توسط سپاه اسلام به درازا كشید و در اواخر سده اول هجری به طور كامل گشوده شد.
در روزگاران كهن، پیش از سده پنجم هجری، محدوده ولایت بلخ شامل دو بخش عظیم بوده است:

بخش غربی: جوزجان و بخش شرقی: طخارستان.

یعقوبی بلخ را دارای ٤٧ منبر (كنایه از مسجد جامع و شهرستان) دانسته است كه این رقمی قابل توجه است. البته یعقوبی در تقسیم‌بندی رَبع بلخ با دیگر جغرافی‌دانان همداستان نیست؛ چه این که وی شهرهایی چون كَش، نخشب، ترمذ و صُغد را _ كه از ولایات رَبع سوم (ماوراء النهر) است _ در شمار شهرهای بلخ پنداشته است.[٣]

پژوهشی كه در دهه‌های اخیر بر چگونگی تقسیم بندی خراسان قدیم انجام شده و در آن نظرات مختلف جغرافی‌دانان كهن بررسی شده، بر این استوار است كه رَبع بلخ دارای شش شهر بزرگ بوده است كه عبارت‌اند از: بلخ، ترمذ،[٤] جوزجان،[٥] صُغانیان (معرب

[١]. اقتباسازسوره‌فجر،آیه٣-٤‌. ‌

[٢]. سوره‌انعام،آیه٦٢‌. ‌

[٣]. ر.ک: ‌الکافی، ‌ج٢، ‌ص٥٥٥ وج٨، ‌ص١٣٣. ‌

[٤]. ر.ک: ‌همان، ‌ج٢، ‌ص٥٦٨. ‌

[٥]. دعاییازدهممواردمتعددیازآیه‌هایاقتباسیرادربردارد؛ ‌ازجملهبند‌١: ‌«صَدَقَاللهُالْعَظِیمُالَّذِی...‌»،اقتباساز «وَصَدَقَاللهُ‌» (سوره‌احزاب،آیه٢٢‌) وبند‌٢: «لاَإِلَهَإِلاَّهُوَالْحَیُّالْقَیُّومُ...»،دراثباتتوحیدویگانگیووحدانیّتخداوند،اقتباساز «اللهُلاإِلهَإِلاَّهُوَالْحَیُّالْقَیُّومُ» (سوره‌آلعمران،آیه٢)‌ ‌وصفت «الحیُّالقیوُّم» ازسوره‌ بقره،آیه٢٥٥‌ نیزاقتباسشدهاست.