علی جِدَه وَجَب له الحجُّ»، جِدَه را ‌ـ که به کسر جیم و فتح دال به معنای دارایی است ‌ـ جَدِّه با جیم مفتوح و دال مشدد مکسور خوانده و به توجیه آن که چگونه هر که در جده باشد، حج بر او واجب می‌شود، تقریری مفصل کرده بود.[١]

انواع تصحیف

تصحیف، گاهی محسوس است و لفظی و گاهی معقول است و معنوی. هر کدام از این دو گاهی در سند رخ می‌نماید و گاهی در متن حدیث.[٢] این تصحیفات در کتب حدیثی ممکن است از ناحیه خود مؤلف باشد و یا افراد قبل از وی؛ یعنی راویان اصلی یا مؤلفان مصادر اولیه و یا افراد پس از مؤلف؛ یعنی نسخه‌برداران و کاتبان کتب حدیثی.

الف) تصحیف لفظی، شنیداری و نوشتاری

تصحیف لفظی نیز بر دو گونه است: نوشتاری و شنیداری؛ یعنی ممکن است در کتابت قسمتی از سند یا متن حدیث به کلمه یا عبارت مشابه آن تغییر یافته باشد؛ مانند: تصحیف ‌«مراجم‌» به ‌«مزاحم‌» و «برید» به ‌«یزید» (برید بن معاویه عجلی به یزید بن معاویه)، و جریر به ‌حریز. تصحیف نوشتاری در متن، مانند: «مَنْ صَامَ رَمَضَانَ ثُمَّ أَتْبَعَهُ سِتّاً مِنْ شَوَّالٍ

[١]. الكافی، ج٦، ص٣٩٤.

[٢]. ابن اثیر و جوهری «الحبلة» را به: «القضیب من شجر الأعناب؛ شاخه‌ای بریده شده از درخت انگور»‌ معنا نموده‌اند. (النهایة، ج١، ص٣٣٤؛ صحاح اللغة، ج٤، ص١٦٦٥).