مجلسی قبل از اقدام به فهم متن احادیث، تلاش کرده است متن را از هر گونه خطا مبری کند. سپس برای فهم متن صحیح اقدام کرده است. وی با مقایسه متون حدیثی، در بسیاری از کتب مشهور حدیثی اختلاف موارد در احادیث و همچنین تصحیف، سهو نسخه ‌برداران و افتادگی‌های متن احادیث را استخراج کرده است.

در ذیل به نمونه‌هایی از موارد سهو، تصحیف و اختلاف نقل‌ها ـ که از سوی وی مطرح شده ـ اشاره می‌کنیم.

تصحیف در متن

برای بررسی یک حدیث، ضرورت دارد به منابع اولیه حدیثی مراجعه شود تا نسخه صحیح حدیث به دست آید. در کتاب‌های حدیثی، در دوران اخیر، تصحیف و گاهی تحریف در حدیث، بسیار صورت گرفته است. از این جهت، مجلسی نیز به منابع اولیه حدیثی مراجعه کرده است تا موارد تصحیف را نشان دهد.

تصحیف در لغت، تغییر لفظ است؛ به نحوی که در معنا و مراد آن تغییر ایجاد شود[١] و در اصطلاح محدثین، خطای غیر عمدی ناشی از تغییر تعریف شده است.[٢] تصحیف گاه در سند و گاه در متن رخ می‌دهد.

[١]. روایات اهل سنّت در این نکتۀ کلّی با قرآن و احادیث شیعی همداستان‌اند که در انسان، جزئی وجود دارد که تکوین پیکرۀ او بر محور آن آغاز می‌شود و شکل می‌گیرد و کامل می‌گردد و این جزء، پس از مرگ و پوسیدن بدن، باقی می‌ماند و در قیامت نیز بدن اخروی بر اساس همان جزء تشکیل می‌شود. متکلّمان قدیم نیز به «اجزای اصلیه»ای معتقد بودند که همین نقش را ایفا می‌کرد، بی آن که مصداق آن را معرفی کنند و توضیح مبسوطی در مورد آن به دست دهند. در منابع اهل سنّت از این جزء غالباً به «عَجْبُ الذَّنَب» تعبیر شده است که معنای لغوی آن «انتهای دُم» و مراد از آن، زائده‌ای دُم‌ْمانند در انتهای آخرین مهرة ستون فقرات است که اصطلاحاً به آن دنبالچه گفته می‌شود و عالِمان سنّی و نیز برخی دانشمندان علوم طبیعی، در بارۀ نقش آن در تکوین جنین و دیگر خصوصیات و به ویژه تجزیه‌ناپذیریِ آن، نکاتی را مطرح کرده‌اند. احادیث مربوط به عجب الذنب در اغلب متون روایی معتبر اهل سنّت آمده است (از جمله: صحیح البخاری، کتاب التفسیر، سورۀ زمر، باب ٤ و سورۀ عمّ یتسائلون، باب ١ و صحیح مسلم، کتاب الفتن، باب ما بین النفختین). در متون شیعه تنها یک حدیث از امام حسن عسکری† در بارۀ عجب الذنب ( با تعبیرِ «عَجْزُ الذَّنَب» که به همان معناست) و نقش آن در آفرینش اولیۀ انسان و احیای مجدد او وجود دارد:

عَجْزُ الذَّنَبِ الَّذِی مِنْهُ خُلِقَ ابْنُ آدَمَ وَ عَلَيْهِ يُرْكَبُ إِذَا اُعیدَ (بحار الانوار: أُرِيدَ) خَلْقاً جَدِيداً؛ عجز الذنب همان است که فرزند آدم از آن خلق شده است و هنگام معاد، دوباره بر محور آن آفریده می شود. (تفسیر امام عسکری†، ص ٢٧٨؛ در بحار الانوار، ج٧، ص ٤٣ و ج ١٣، ص ٢٧٠، عجب الذنب آمده است).

[٢]. قال رسول اللهˆ: بين النفختين أربعون و انه يبعث فی تلك الأربعين مطر يقال له مطر الحياة حتى تطيب الأرض و تهتز و تنبت أجساد الناس نبات البقل ثم ينفخ النفخة الثانية فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُون‌ (الدّر المنثور، ج ٥، ص ٣٣٩ ).