علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٦٥ - اعتبارسنجی انگارۀ ستایش امام علی† از خلیفه دوم
روایت شده است که از جمله اسامی مکه، بکه و أمّ القری و امّ رحم و باسّه است. «امّ رحم» در بیشتر نسخهها با جیم آمده است، و صواب در این باب، چنان که در خبر ابو بصیر ذکر شده، امّ رحم (با حاء مهمله) است. و خبر ابو بصیر چنین است:
و مکه امّ رحم نامیده میشود؛ زیرا مردم زمانی که مجاور آنجا میشدند، رحم میکردند
ظاهر، این است که آنچه مصنّف ذکر کرده، مضمون همین خبر است. و تصحیف از جانب کاتبان سرزده است، و یا اینکه این خبری دیگر است، و منافاتی میان آن دو خبر نیست، و در النهایه ابن اثیر آمده است که: «رحم» (به ضم) رحمت است، و از همین باب است حدیث مکه «آن امّ رحم است»، یعنی اصل رحمت است.[١]
٦ . از راههای کشف تصحیف، مقایسه و مطابقت دادنِ روایات هممضمون یا مشابه است که در ابواب گوناگون یک کتاب و یا کتب متعدد روایی آمده است. در این مقایسه تصحیفات احتمالی راهیافته به متن حدیث تا حد زیادی قابل شناسایی است.
برای نمونه برخی از فقیهان مانند سید محمد عاملی،[٢] محقق سبزواری[٣] و مقدس اردبیلی[٤] برای عدم وجوب تسلیم در نماز به این روایت تمسک جستهاند:
[١]. من لا یحضره الفقیه، ج٢، ص١٨٦، ح٢٠٩٦.
[٢]. لوامع صاحبقرانی، ج٦، ص٦٩٦.
[٣]. همان، ج١، ص٦٥٦.
[٤]. همان، ج٢، ص٣٩٦.