که در آخرت بر آنها عذابی نیست و عذاب آنها در همین دنیا به صورت قتال و زلزله و بلایا خواهد بود.[١] در تحلیل این روایت، به دلیل این‌که یکی از راویان اصلی آن ابوموسی اشعری است،[٢] و امت مرحومه با این مضمون از طریقی که او در آن قرار دارد، بیشتر در منابع نقل شده است، شاید بتوان گفت که این افزوده برای دفاع از عدالت صحابه و تصویب اجتهادات شخصی آنان ـ که موجب بروز اختلافات و جنگ‌هایی در میان مسلمانان گردید ـ به اصل روایت متضمن امت مرحومه اضافه شده است. به این ترتیب، عباراتی نشأت گرفته از یک پیرامتن در دوره‌ای متأخرتر به یک متن افزوده شده است و در نقل‌های بعدی از آن متن با آن همراه، و جزء جدا نشدنی آن پنداشته شده است.

نتیجه

در این بررسی مشاهده شد که روایات متعددی منسوب به رسول خداˆ در فضل امت خود در متون حدیثی وارد شده است. نیز در قرآن کریم آیاتی در باره فضل امتی بر امت دیگر وجود دارد. به این ترتیب، ظاهراً نمی‌توان اصل ایده فضل را ـ که در این مأثور آمده است ـ رد کرد. اما نکته‌ای که باید به آن توجه نمود، آن است که نوع فضلی که در عبارات بعدی مأثور آمده است که دلالت بر معاف بودن امت رسول خداˆ از عذاب در قیامت و افتادن فردی مشرک به جای هر مسلمان در آتش دوزخ دارد، با آیات قرآن و برخی روایات منسوب به رسول خداˆ سازگاری ندارد.

[١] . مثلاً این نقل که در مسند الشامیین طبرانی، ج٣، ص ٤٠٠ آمده است: «حدثنا بشر بن موسی، ثنا أبو عبد الرحمن المقرئ، عن سعید ابن ابی ایوب، حدثنی أبو القاسم رجل من اهل حمص، عن عمرو بن قیس السكونی، عن ابی بردة بن ابی موسی الاشعری، عن ابیه، عن النبی صلی الله علیه و سلم (قال): ان امتی امة مرحومة مغفور لها، جعل الله عذابها بینها فی الدنیا، فإذا كان یوم القیامة اعطی الله كل رجل من امتی رجلاً من اهل الادیان، فقال: هذا فداوک من النار».

[٢] . هر چند در برخی از نقل‌ها در بعض کتب ، بخش‌هایی كه با صریح قرآن در تعارض است، وارد شده است؛ برای نمونه: «حدثنا جبارة بن المغلس، ثنا كثیر بن سلیم، عن أنس بن مالك، قال: قال رسول الله صلی الله علیه و سلم: إن هذه الامة مرحومة. عذابها بأیدیها. فإذا كان یوم القیامة، دفع إلی كل رجل من المسلمین رجل من المشركین. فیقال: هذا فداؤک من النار» (سنن ابن ماجه، ج٢، ص ١٤٣٤).