ج. حفظ جان اصحاب خود؛ گاهی امام† برای حفظ جان اصحاب خود که می‌دانست دشمن در کمین آنان است، احکامی را بیان می‌کرد که خلاف حکم واقعی بود تا بدین وسیله دشمن، آنها را به شیعه بودن نشناسد؛ مانند فرمان آن حضرت مبنی بر وضوی تقیه‌ای به داود بن زربی[١]. امام کاظم† نیز در موقعیتی مشابه امام صادق† به علی بن یقطین همین گونه دستور می‌دهند[٢]؛

د. شکاک بودن اصحاب حضرت؛ توضیح، این که تمام یاران ائمه از لحاظ ایمان و اعتماد به آن بزرگواران در درجه یکسانی قرار نداشتند؛ برخی با یقین، گوش دل به سخنان ایشان می‌سپردند و برخی دیگر، با مایه‌ای از شک و تردید نزد ایشان می‌رفتند که در برخی مواقع امام را مجبور به بیان حکم تقیه‌ای می‌نمود؛ برای مثال از امام صادق†نقل شده که فرمودند:

إن الشیعة اتوا ابی مسترشدین فافتاهم بمرّ الحق و اتونی شکاکاً فافتیتهم بالتقیة؛[٣]

شیعیان برای یافتن پاسخ پرسش‌های خود به پدرم مراجعه می‌کردند و پدرم در جواب آنها حق را می‌گفت، هر چند تلخ بود، اما آنها به من در حال شک مراجعه می‌کنند، من برای آنها فتوای تقیه‌ای صادر می‌کنم.

با این توضیحات، اهمیت تاریخ و آشنایی با وضعیت زمان هر کدام از ائمه در شناسایی روایات تقیه‌ای بیشتر نمایان می‌شود.

[١]. الکافی، ج٣، ص ٣٣٢.

[٢]. الاستبصار، ج١، ص ٦٦ .

[٣]. الکافی، ج٣، ص ٥٣ .