پر واضح است که ائمه اطهار در مقام دفع خطر از خود و پیروانشان احادیث یا فتواهای خلاف واقع صادر نموده اند[١] که این امر سبب شده مسیر دستیابی به حقیقت ناهموار گردد؛ لکن این گونه احادیث، چنان که گذشت، ویژگی‌هایی دارند که با شناخت آنها می‌توان حقیقت بی‌پیرایه را کسب کرد.

معیارهای شناخت احادیث تقیه آمیز

١. وجود تعارض بین روایات

برخی محققان بر این باورند که تقیه در احادیث متعارض است[٢]. استاد غریفی معتقد است:

صدور روایت به عنوان تقیه، فقط در مقام تعارض است. لذا اخبار صادر شده از ائمه در مقام تقیه، منحصر در اخبار متعارض است؛ زیرا به طور معمول، ممکن نیست به خاطر تقیه از معصوم حکمی مخالف واقع صادر شود، ولی خلاف آن ـ که حکم واقعی را بیان می‌کند ـ نه از او و نه از امام دیگر، در طول دوران معصومین صادر نشود[٣].

با این حساب، نخستین اصل در شناخت حدیث تقیه آمیز این است که در بین سایر روایات معارضی داشته باشد؛ زیرا چنانچه حدیثی از روی تقیه بیان شده باشد، باید در محل مناسب دیگری، توسط خود آن امام یا امام دیگر، حکم و فتوای واقعی بیان شده باشد.

[١]. قاموس الرّجال، ج ١، ص ٤٥٦، ش ٣٥٨؛ ج ٧، ص ٥٧١، ش ٥٣٢١.

[٢] شایسته است از استادم دکتر مهدی اکبرنژاد که زحمت مطالعه این مقاله را بر عهده گرفت و در رفع نقایص آن یاریگر اینجانب بوده، تشکر و قدردانی نمایم.

[٣] کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث.