نوشتار حاضر در پی آن است که به بررسی روایتی که علما در فهم و استفاده آن دیدگاه‌های متفاوتی دارند، بپردازد. این روایت را شیخ طوسی در باره بنی‌فضال نقل کرده و برخی از دیدگاه‌های فقهی، رجالی و اصولی بر آن استوار است. این روایت را از ابعاد گوناگون بررسی کرده و بدین نتیجه دست یافته‌ایم که این روایت از ناحیه صدور با هاله‌ای از ابهام مواجه است و بر فرض درستی آن، در دلالتش بین علما اختلاف رخ داده است.‌

کلید واژه‌ها: بنی‌فضال، صدور روایت، متن روایت، دلالت روایت.

درآمد

شیخ طوسی در کتاب الغیبة روایتی را در بارۀ بنی‌فضال و کتاب‌های حدیثی آنها نقل کرده است که مباحث رجالی، فقهی و اصولی مختلفی بر اساس آن شکل گرفته است و فقها، محدثان و اصولیان دربارۀ مفاد آن اختلاف پیدا کرده‌اند. برای پی بردن به درستی یا نادرستی دیدگاه‌های مختلف، ناگزیریم که به پژوهش در بارۀ مفاد این روایت بپردازیم و آن را از جوانب مختلف بررسی کنیم. سخن ما در این نوشتار، بر نکات زیر استوار است:

١. دیدگاه‌ها و تعامل علما با این روایت،

٢. آثار روایت در عرصه‌های مختلف،

٣. ارزیابی دیدگاه‌ها بر اساس ارزیابی روایت.

پیش از ورود به بحث، ضروری است که نخست، متن روایت را نقل کنیم. شیخ طوسی این روایت را با سند پیش رو، در کتاب الغیبة نقل کرده است.

وَ قَالَ أَبُو الْحُسینِ‌ بْنُ تَمَّامٍ حَدَّثَنِی عَبْدُ اللَّهِ الْکُوفِی خَادِمُ‌ الشَّیخِ‌ الْحُسینِ بْنِ رَوْحٍ ـ رَضِی اللَّهُ عَنْهُ ـ قَالَ: سُئِلَ الشَّیخُ، یعْنِی أَبَا الْقَاسِمِ ـ رَضِی اللَّهُ عَنْهُ ـ عَنْ کتُبِ ابْنِ أَبِی الْعَزَاقِرِ بَعْدَ مَا ذُمَّ وَ خَرَجَتْ فِیهِ اللَّعْنَةُ، فَقِیلَ لَهُ: فَکیفَ نَعْمَلُ بِکتُبِهِ وَ بُیوتُنَا مِنْهَا