اعلم أنّ هذه الخطبة الشّریفة ممّا خطب بها فی أواخر عمره الشّریف، و ذلک بعد ما انقضی وقعة صفّین و استولی معاویة علی البلاد و أکثر القتل و الغارة فی الأطراف و أمر سفیان بن عوف الغامدی بالمسیر إلی الأنبار و قتل أهلها.[١]

ج: مشخص کردن مخاطب کلام و یا نامه امام

در اغلب موارد، سعی شده مخاطب یا مخاطبان کلام و یا نامه امام به صورت اجمالی معرفی شوند. در قسمتی از خطبه ٤ آورده:

و الخطاب لأهل البصرة و غیرهم من طلحة و زبیر و سایر حاضری الوقت و هو جار فی حقّ الجمیع و فیه إشارة إلی کونهم علیهم السّلام سبب هدایة الأنام فی الغیاهب و الظلام‌... .[٢]

یا ذیل کلام ٦٥ می‌نویسد:

هو الخامس و الستون من المختار فی باب الخطب کان یقول لأصحابه فی بعض أیام صفین و هو الیوم الّذی کانت عشیته لیلة الهریر علی ما نسبه الشّارح المعتزلی إلی کثیر من الرّوایات أو الیوم السّابع من الحرب، و کان یوم الخمیس سابع شهر صفر... .[٣]

البته در بخش تکمله به طور کامل، مطلب را بسط داده و در مورد چگونگی ایراد و تاریخ و نیز منابع کلام و... مفصلاً گزارش کرده است.[٤] در نامه‌ها این گزاره نمود بیشتری دارد.

د: معرفی مختصری از مخاطب خطبه و نامه

مخاطب نامه در پاره‌ای از موارد به صورت اجمالی معرفی شده، به همین دلیل مؤلف سعی کرده مختصر شرح حالی از مخاطب نامه امام ارائه دهد؛ به عنوان مثال کلام ١٣٠ که خطاب به ابوذر است، پس از شرح با عنوانی با نام «تنبیه فی ذکر من

[١]. همان، ج ٣، ص ٣٩٢، برای مطالعه بیشتر ر.ک: ج ٣، ص ٣٩٢، ج ٤، ص ٥ و ١٧، ج١٠، ص ١٧٣، ج ١٣، ص ٤، ج ١٤، ص ١٧١، ج١٤، ص ١٧٨ و... .

[٢]. برای مطالعه بیشتر ر.ک: همان، ج ١، ص ١ـ ٢.

[٣]. برای مطالعه بیشتر ر.ک: همان، ج ٥، ص ٣٦٦، ج ١٠، ص ٣٥٥، ج ١٢، ص١٥٩، ج ١٩، ص ٢٠٤، ٢١٤، ٢٤٥ و... .

[٤]. برای مطالعه بیشتر ر.ک: همان، ج ١، ص ١٠ ـ ٢١٥.