١. )إِِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاَئِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ؛ هنگامی که فرشتگان (جان) آنان (کافران) را می‌گیرند، بر صورت و پشت آنها ضربه می‌زنند(.[١]

ظاهر این آیه به روشنی مربوط به عالم برزخ است، نه قیامت؛ زیرا از شروع عذاب کفار از همان آغاز قبض روح آنها، یعنی از آغاز انتقال آنان به عالم برزخ سخن می‌گوید. در اینجا تعبیر ضربه به «صورت» و «پشت» به کار رفته است و معنای حقیقی ظاهری این الفاظ هم حکایت از اعضای بدن دارد. وجود این دو عضو هنگامی معنا دارد که انسان در عالمِ پس از مرگ نوعی بدن داشته که غیر از بدن خاکیِ بی‌جانِ مادری باشد و خود و احوالات مربوط به پاداش یا عذاب آن به حواس معمول درنیاید و این چیزی غیر از یک بدن بسیار لطیف، که آن را بدن مثالی یا برزخی می‌نامیم، نمی‌تواند باشد.[٢]

٣. در برخی آیات از عذاب آتش در عالم برزخ سخن رفته است.[٣] از آنجا که آتش موجودی جسمانی است، مستقیماً بر روح مجرد اثر نمی‌گذارد و از این رو، همان‌طور که در دنیا بدنی مادی لازم است که واسطۀ انتقال آلام و لذّات مادی به روح باشد، در عالم برزخ هم باید بدنی جسمانی وجود داشته باشد که تأثیر آتش یا هرگونه لذت و اَلَم دیگر را به روح مجرد انسانی منتقل نماید و چون نه این آتش، آتش دنیایی است و نه این بدن، بدن خاکی که پس از مرگ، بی‌جان و پوسیده است. پس

[١]. همان، ص ٢٥.

[٢]. همان، ص ١٣٨ ـ ١٤٠.

[٣]. گوهر مراد، ص ٦٠٢ .