تأیید امام† نسبت به ستایش صورت گرفته است که با رویکردی تاریخی و متن‌شناسانه به بحث گذاشته شده است. با بررسی دیدگاه صاحب‌نظران فریقین و ارزیابی مصادر خطبه ٢٢٨ این نتیجه به دست آمد که متن یادشده در بارۀ خلیفه دوم وارد شده است، اما این تعابیر انشای علی† نبوده است، بلکه امام† آن را از زبان ندبه‌گر خلیفه (ابنة ابی حثمه) نقل نموده و برخلاف گمان برخی که این بازخوانی را نشانۀ تأییدِ امام† دانسته‌اند، جملات مذكور به معنای تأیید و یا تصدیق خلیفه از سوی امام† نبوده است.

کلید واژه‌ها: امام علی†، مدح خلیفه دوم، نهج البلاغه، خطبه ٢٢٨.

درآمد

چگونگی تعامل و رابطه امام علی† با خلفا، یکی از موضوعات مهمی است که از دیرباز در مجامع علمی شیعه و اهل سنت مطرح بوده و در کتاب‌ها و رساله‌های بسیاری مورد بحث و نظر قرار گرفته است.[١] در این میان، تعامل امام علی† با خلیفه دوم ـ به دلیل حساسیتی که وجود دارد ـ به اختلاف بیشتری انجامیده و مباحث چالش آمیز فراوانی در باره آن مطرح گردیده است.

یکی از مسائلی که ستیز علمی صاحب‌نظران فریقین را به دنبال داشته و اخیراً از سوی برخی از عالمان اهل سنت بدان دامن زده شده است،[٢] تعظیم و بزرگداشتی است که در یکی از خطب نهج البلاغه نسبت به خلیفه دوم صورت گرفته است. آنان، برخلاف تصور شیعه ـ که عمر را دشمن علی† و غاصب حقّ وی می داند ـ بر این باورند که امام علی† با خلیفه دوم رابطه‌ای مسالمت آمیز داشته و برای او احترام قایل بوده است.[٣] مهم‌ترین گواه آنها بر این مدعا جملاتی

[١]. كمال الدین، ج ‌١، ص ٢٦٩؛ عیون اخبار الرضا٧، ج‌١، ج٤٧، ب٦. و فقیه ج‌٤، ص١٨٠.

[٢]. الارشاد، ج ‌٢، ص ٣٤٦.

[٣]. رک: الوافی، ج‌٢، ص٣٠٩، به نقل از الکافی؛ الإنصاف فی النص علی الأئمة ٧، ص٦٣؛ إعلام الوری بأعلام الهدی، ص٣٨٦؛ وسائل الشیعة، ج‌١٦، ص٢٤٤، ب٣٣؛ كشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج‌٢، ص٤٤٨.