علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٧ - آفت تصحیف در روایات و راهکارهای شناسایی آن
مفهوم ظاهری روایت، این است که به آنها فشار بیاور. این، در حالی است که در تحف العقول با یک واو اضافه آمده است:
ثَلَاثَة وَ إِنْ لَمْ تَظْلِمْهُمْ ظَلَمُوک[١].
معنا چنین میشود که سه کساند که اگر چه ستمشان نکنی، ستمت کنند: پستها و همسرت و خادمت.
یعنی از اینها توقع بیشتر نداشته باش و با آنها مدارا کن. در این صورت، به یک موعظه و دستور اخلاقی تبدیل میشود؛[٢] حال آنکه اگر واو را برداریم، یک حکم میشود؛ یعنی مواظب باش و به آنها فشار بیاور. استاد غفاری میگوید:
به قرینه اینکه در کتاب من لایحضره الفقیه[٣] حدیثی دیده بودم به این معنا که اگر تو با این سه طایفه انصاف بورزی، آنها با تو انصاف نخواهند ورزید. دریافتم که همین (بدون واو) را میگوید.[٤]
[١]. توضیح المقال، ص٢٨٠؛ مقباس الهدایه، ج ٥، ص٢٢٣.
[٢]. توضیح المقال، ج١، ص٢٤٣.
[٣]. نتیجه وجود آسیب در حدیث، سختفهمی یا محرومیت از فهم درست آن است؛ از این رو، شناخت آفات و پیراستن آنها، كم اهمیتتر از شناخت شرایط و به كارگیری زمینهها نیست. آفت هر چیز, عامل مزاحم آن است و همیشه، تأثیر عامل مزاحم، بیشتر از عامل مُعِدّ است، چنانكه فردی غذاهای مفید و مقوی مصرف كند؛ اما از آن طرف سمّ یا میكروبی را به طور مرتب وارد بدن نماید و یا از ورود آنها پرهیز نکند؛ بدیهی است که اثر غذاهای مفید خنثی خواهد شد. حضرت امیر٧ در پاسخ به این سؤال که واجب چیست و واجبتر كدام است؟ فرمود: واجب اطاعت خدا است و واجبتر ترک گناهان است: «مَا الْوَاجِبُ وَ مَا الْأَوْجَبُ؟ .. أمَّا الواجِبُ فَطَاعَةُ اللّهِ تَعَالَی، وَ أمَّا الْأَوْجَبُ فَتَرْک الذُّنُوبِ». (تحریر المواعظ العددیة، ص٣٤٠).
[٤]. الخصال، ص٨٦، ح١٤.