در تصحیف، قصد تغییر نداشته است. بنا بر این، هر گاه تغییری در روایات ملاحظه شد و شواهدی بر تغییر عمدی آنها وجود نداشته باشد، آن را بر تصحیف حمل نموده و در صورتی که شواهدی بر جعلی بودن و تغییر عمدی روایات باشد، آن را محرّف می‌دانیم.

اهمیت توجه به آفت تصحیف

بدون تردید، اندک تغییر در حروف و کلمات، فهم مقصود اصلی معصوم: را با مشکل مواجه خواهد کرد و ما را در رسیدن به معنایی درست و مقبول ناکام می‌گذارد. از این رو، توجه به پدیده تصحیف به عنوان یکی از آسیب‌های مهم حدیث، از اهمیت بسزایی برخوردار است؛[١] تا آنجا که گاهی در اثر یک تصحیف خیلی کوچک و پس و پیش شدن یک واو و یا از قلم افتادن آن، معنای حدیث تغییر می‌کند. برای نمونه در الخصال صدوق این حدیث نقل شده است:

ثَلَاثَة إِنْ لَمْ تَظْلِمْهُمْ ظَلَمُوک السَّفِلَه وَ زَوْجَتُک وَ خَادِمُک؛[٢]

سه طایفه‌اند اگر به آنان ظلم نکنی، آنها در حق تو ظلم می‌کنند: فرومایگان، همسرت و خادمت.

[١]. فیومی می‌نویسد: «التَّصْحِیفُ» تَغْییرُ اللَّفْظِ حَتَّی یتَغَیرَ الْمَعْنَی الْمُرَادُ مِنَ الْمَوْضِعِ وَ أَصْلُهُ الْخَطَأُ یقَالُ «صَحَّفَهُ فَتَصَحَّفَ»، أَی غَیرَهُ فَتَغَیرَ حَتَّی الْتَبَسَ(مصباح المنیر، ص٣٣٤؛ مجمع البحرین، ج‌٥، ص٧٨؛ العین، ج‌٣، ص١٢٠؛ لسان العرب، ج‌٩، ص١٨٧).

[٢]. الرعایة، ص١١٠؛ الوجیزه، ص٥؛ لب الباب، ص٤٥٦؛ توضیح المقال، ص٢٧٩؛ نهایة الدرایه، ص٣٠٤؛ مقباس الهدایه، ج١، ص٢٣٧.