«تصحیف» در لغت، به معنای خطا کردن در خواندن و نوشتن بر اثر شباهت حروف، تغییر دادن کلمه با کم یا زیاد کردن نقطه‌های آن است[١] و «مُصحَّف»، کلمه و یا عبارتی است که هنگام نوشتن یا خواندن تغییر داده شده باشد؛ مثل عبد و عید و در اصطلاح حدیث‌پژوهان، حدیثِ «مُصحَّف» حدیثی است که قسمتی از سند یا متن آن (به طور سهوی) به کلمه یا عبارت مشابه آن تغییر یافته باشد: «المُصحَّف: هو ما غُیرَ سندُه أو متنُه بما یناسِبُه خطَّاً و صورةً».[٢] و این امر گاهی در سند و گاه در متن رخ می‌دهد. برخی مُحرَّف را به مصحَّف هم اطلاق نموده‌اند[٣] و برخی به حق، میان این دو تفاوت قایل‌اند؛[٤] چرا که در روایتِ محرَّف، شخص تحریف‌کننده، قصد تحریف و تبدیل داشته، ولی

[١]. فهرست ابن ندیم این كتاب را كتاب التنبیه علی حروف المصحف نامیده است. ( الفهرست، ص ١٥٤. این کتاب با مقدّمة محمّد أسعد طلس چاپ شده است).

[٢]. الأعلام، ج٢، ص ٢٧٧؛ برای آگاهی بیشتر در باره حمزه، ر.ک: تاریخ اصفهان، ص٣٣٩ و ٤٠٨؛ الفهرست، ص ١٥٤؛ الأعلام، ج٢، ص٢٧٧؛ أعیان الشّیعة، ج ٦، ص ٢٤٠؛ تاریخ التّراث العربی، ج١، جزء ٢، ص١٨٤ـ ١٨٦؛ تاریخ ادبیات در ایران، ج١، ص٦٤٣؛ اثرآفرینان، ج٢، ص٣١٠؛ معجم المؤلّفین، ج٤، ص٧٨؛ و .. علّامه سید محسن امین عاملی می‌گوید: «ما دلیلی بر تشیع حمزة بن حسن اصفهانی نداریم»، ولی صاحب الذّریعة او را در شمار مصنّفان شیعه یاد نموده و مستندش را در این باب یاد نكرده است. مفصّل‌ترین شرح حالی كه از حمزه اصفهانی به قلم آمده، از یوجن میتوخ است كه به آلمانی نوشته و خلاصه آن به زبان فارسی در مجلّه روزگار نو ج٢، ش١، تابستان ١٩٤٢م. منتشر گردیده است. اثر پژوهشیانه دیگر از حسین علی محفوظ، دانشور نامور و شیعی عراقی، است كه در مجلّه سومر بغداد ج١٩ و ٢٠، سال ١٩٦٣ و ١٩٦٤. منتشر گردیده است. پیشگفتار عبد المجید قطامش بر الدّرّة الفاخرة فی الأمثال السّائره، گزارشی پژوهشیانه است. (به نقل از پانوشت: فرحة الغری، ص١٦٨).

[٣]. تصحیفات المحدثین، مقدمه محقق، ص٢٩.

[٤]. الأخبارالدخیلة، ص٤٨. مؤلف كتاب منتقی الجمان در باره انگیزه خود از تألیف آن می‌نویسد: «آنچه مرا به تألیف این كتاب واداشت، آن بود كه می‌دیدم كار حدیث به هم ریخته و از هم گسیخته است تا آنجا كه اشتباه و تصحیف در حدیث، شیوع یافته و از خِلال آن دگرگونی و تحریف هم فراوان شده است» (منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح والحسان، ج١، ص٢).