از این رو، کثرت وقوع تصحیفات، محدثان را بر آن داشته تا برای پیشگیری از بروز تصحیف و بیشتر
در امان ماندن از این آفت ناخواسته، در گام نخست به اختراع اعجام (نقطه گذاری) و شَکْل
(حرکت گذاری) دست بزنند[١] و بهترین شیوه تحمل حدیث را سماع از خود شیخ و یا قرائت کتاب
بر او بدانند[٢] و نیز شرایطی برای راویان و ناسخان حدیث، مانند ضابط بودن لازم شمرند[٣] و از
دیر باز، مقابله نسخه‌های متعدد حدیثی را مد نظر قرار دهند و در باره تصحیفات موجود در روایات
و توجه دادن به این آفت، دست به نگارش کتب مستقل بزنند؛ نخستین کتاب در این زمینه
التنبیه علی حدوث التصحیف،[٤] اثر حمزه بن حسن اصفهانی (م٣٦٠ ق)[٥] و کتاب تصحیفات المحدثین،
اثر حسن بن عبد الله عسکری (م٣٨٢ق)است.[٦]

[١]. الحدائق الناضره، ج٧، ص٧٦؛ و ص١٢٠؛ ج٤، ص٢٠٩؛ ج١٥، ص٤٦٢؛ لؤلؤة البحرین، ص٦٥ و ٢٩٦؛ الرسائل الرجالیة، ج٤، ص١٩٦.

[٢]. الحدائق الناضرة، ج٣، ص١٥٦.

[٣]. مصابیح الظلام، ج‌١، ص١٤.

[٤]. الفوائد الحائریة، ص١١٩.

[٥]. المحدث الفاصل، ص ٦٠٨؛ مقدمه ابن صلاح، ص ١٦٢ـ١٦٤.

[٦]. الرعایة، ص٢٣١؛ توضیح المقال، ص ٢٥٣ و ٢٥٦؛ نهایة الدرایه، ص ٤٤٥؛ منهج النقد، ص٢١٤؛ مقدمه ابن صلاح، ص٩٨؛ تصحیفات المحدثین، ص٢٣ از مقدمه.