زنده كرد شما را براى سؤال گور. ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ،پس بميراند شما را در گور،پس زنده كند شما را در قيامت.و [١]اين قول،خطاب با زندگان باشد،و مراد پدران مردۀ ايشان، چنان كه گفت با جهودان عهد رسول-عليه السّلام: وَ إِذْ قُلْتُمْ يٰا مُوسىٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتّٰى نَرَى اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ، ثُمَّ بَعَثْنٰاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ [٢]-تا به آخر آيات كه به«كاف»خطاب،با حاضران مى‌گويد،و مراد پدران ايشان،چه معلوم است به‌ضرورت كه اين‌همه در عهد موسى بود-عليه السّلام-و در عهد رسول ما از اين معانى هيچ نبود،و اين وجه قريب است به صواب.

و حسن بصرى مى‌گويد:اين آيت خطاب با عام است،كه ايشان را دو حيات و دو ممات[٤٩-پ]بوده است.جماعتى بودند كه ايشان را سه حيات و سه ممات است [٣]،چون عزير في قوله تعالى: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلىٰ قَرْيَةٍ وَ هِيَ خٰاوِيَةٌ عَلىٰ عُرُوشِهٰا [٤]-الآية.و چنان جماعت [٥]از [٦]بنى اسرائيل از وبا بگريختند،في قوله: أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيٰاهُمْ... [٧]،و چون قوم موسى كه به صاعقه هلاك شدند،پس خداى تعالى ايشان را زنده كرد،و اين قول هم محتمل بود اثبات عذاب گور را على احد التّأويلين،اعني تأويل قتاده [٨]و تأويل ابو صالح.

قولى ديگر آن است كه:احيا و اماتت او [٩]مجاز است،مراد آن است كه شما خامل الذّكر بودى،من شما را رفيع كردم،و مجهول بودى شما را معروف كردم، چنان كه ابو نخيلة السّعدىّ گفت:

فأحييت من ذكري و ما كنت خاملا و لكنّ بعض الذّكر انبه من بعض
و دوم،حقيقت است،يعنى اماتت در دنيا به عادت و احيا در قيامت،و اگرچه اين وجهى مليح است،امّا تا حقيقت ممكن باشد،حمل كلام بر مجاز نبايد كردن.و

[١] .مج،دب،مب،مر:و در،آج،لب،فق،وز:وبر.

[٢] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٥٥ و ٥٦.

[٣] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:بود.

[٤] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٢٥٩.

[٥] .مج،وز،مب:جماعتى.

[٦] .مج،دب،مر:كه در،دب،آج،لب،فق:در.

[٧] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٢٤٣.

[٨] .همۀ نسخه بدلها:عبد اللّه عبّاس.

[٩] .همۀ نسخه بدلها:اوّل.