قوله: وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ ،«آخرت»،صفت موصوفى محذوف است،تقدير اين است كه:و بالدّار الآخرة،به سراى بازپسين،يعنى قيامت يقين دانند.و براى آنش«آخرت»خواند [١]كه متأخّر است از دنيا،و مراد امورى است كه در آخرت باشد از بعث و نشور و حساب و كتاب و ثواب و عقاب.

و«يقين»،هر علمى باشد مستدرك پس [٢]شك،سواء اگر ضرورى بود و اگر [٢١-ر]اكتسابى.و از اين كار نگويند كه:من وجود خود به يقين مى‌دانم،كه اين علم نه مستدرك است،و خداى را-جلّ جلاله-عالم خوانند و متيقّن نخوانند براى اين را كه گفتيم.

اگر گويند:نه معنى اين داخل است،فى قوله: اَلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ ،اين جا تكرار كردن چه معنى دارد؟جواب از دو وجه باشد:يكى آن‌كه،آنجا اجمال كرد و بر سبيل جمله گفت،و اين جا تفصيل داد،چه اوّل مجمل است و اين معيّن.

ديگر [٣]آن‌كه،در آن آيت جمله مراد بود،و در اين آيت قيامت را از آن جمله به ذكر افراد كرد تخصيص را،چنان كه خداى تعالى گفت: وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثٰاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ [٤]...،و قال تعالى: وَ مَلاٰئِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ وَ مِيكٰالَ [٥].

روايت كرده‌اند از رسول-صلّى اللّه عليه و آله-كه گفت:

يا عجبا كلّ العجب للشّاكّ فى اللّه و هو يرى خلقه، گفت:عجب و همه عجب ازآن‌كه در خداى تعالى به شك باشد،و او خلق را مى‌بيند!و يا عجبا از آن‌كس نشأت اولى مى‌داند و نشأت اخرى را منكر [٦]باشد!و يا عجبا از آن‌كس كه نشور و بعث را منكر باشد و او هر روز و هر شب بميرد و زنده شود،يعنى خواب و بيدارى [٧]!و يا عجبا از آن‌كس كه او به سراى خلود،يعنى به بهشت تصديق كند و به راست دارد،و او سعى كند براى سراى غرور!و يا عجبا از متكبّر فخور،و او را از نطفه آفريده‌اند،و باز [٨]مردارى شود و در اين ميانه خود نداند كه با او چه خواهند كردن!

[١] .مج،دب،وز،مر:خوانند.

[٢] .مب،مر+از.

[٣] .همۀ نسخه بدلها:دوم.

[٤] .سورۀ احزاب(٣٣)آيۀ ٧.

[٥] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٩٨.

[٦] .آج،لب،مب،مر:آن‌كس كه او به سراى خلود منكر.

[٧] .مب،مر:يعنى به خواب رود و بيدار شود.

[٨] .دب،آج،لب،فق،مر+به.