حسن بصرى گفت:اگر آدم از درخت تناول نكردى،خداى تعالى هم او را به زمين فرستادى براى آن‌كه او را براى زمين آفريد،في قوله: إِنِّي جٰاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [١].و گروهى ديگر گفتند:مراد زمين بهشت است،و قول اوّل درست‌تر است براى آن‌كه«لام»تعريف،و نصب«جميعا»بر حال باشد،يعنى مجتمعين.

فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ ،«اتيان»و«مجىء»و«اقبال»،نظاير بود.«ان»،حرف [٦٦-پ]شرط است،و«ما»براى آن آورد تا به«نون»تاكيد سخن مؤكّد كند،چه نون تأكيد بى«ما»و يا«لا»و يا«لام»نيايد،تقول:امّا تفعلنّ [٢]،و لا تقول:ان تفعلنّ [٣].و تقول:بعين ما أرينّك،و لا تقول:بعين ارينّك.

اگر گويند:در كلام دو شرط هست:يكى به«ان»،يكى به«من»،جزاى هريك كجاست؟جواب گوييم:بدان كه شرط و جزا مشبّه است به مبتدا و خبر،براى آن‌كه مبتدا بى‌خبر مستقلّ نبود،و شرط بى‌جزا.پس چنان كه در خبر مبتدا، جمله‌اى از مبتدا و خبر آرند،چنان كه:زيد ابوه منطلق،و جملۀ شرط و جزا آرند، چنان كه:زيد ان يكرمك اكرمه،همچونين در جزاى شرط،شرط و جزا آرند،و مبتدا و خبر آرند،چنان كه:ان تأتنى فمن يكرمك اكرمه،و ان تأتني فانت مكرم.در آيت جزاى شرط هم شرط و جزاست به«من»،و جزاى شرط دوم جمله‌اى اسمى است، من قوله، فَلاٰ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ ،و مثال آيت اين است كه گويى:ان تأتني فمن يكرمك فله العزازة و الكرامة.

و در«هدى»،اين جا دو قول گفته‌اند:يكى بيان و دلالت،و يكى انبيا و رسل.

و«تبع»و«اتّبع»و«تابع»يكى باشد،و معنى«متابعت»،اقتدا و احتذا بود، و نقيض او،«ابتدا»و«ابتداع»بود.مى‌فرمايد حق‌تعالى كه:هركه متابعت آيات و ادلّه و پيغامبران من كند،بر او هيچ خوف و اندوه نباشد.

[١] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٣٠.

[٢] [٣] .همۀ نسخه بدلها،بجز مج:يفعلنّ.