كردن،از او تعجّب نمودى كه چگونه نكردى [١]بااين‌همه موانع[٤٩-ر]از تعجّب تو، جاى تعجّب است-تعالى اللّه عن ذلك علوّا كبيرا! وَ كُنْتُمْ أَمْوٰاتاً ،«واو»حال راست،يعنى چگونه كافر مى‌شوى [٢]و حال-اين حال كه شرح خواهد دادن.«امواتا»،جمع ميت باشد،كذيل و أذيال و قيل و أقيال.

و براى آن در جمع ميت،اموات گفت و اميات نگفت،قياسا على اخواتها،كه كلمه از ذوات الواو است.و اصل«مات،يموت»،«موتا»است.و«ميت»تخفيف ميّت است و اصل او«ميوت»بوده است،«واو»را«يا»كرد و آنگاه ادغام كرد تا ميّت شد،آنگاه تخفيف كرد تا ميت شد.و جمع ميّت،«موتي»و«ميّتون»باشد.

فَأَحْيٰاكُمْ ،بدان كه در آيت چند قول گفته‌اند:قولى آن است كه: وَ كُنْتُمْ أَمْوٰاتاً ،شما مرده بودى،يعنى نطفه بودى در اصلاب آباء و ارحام امّهات،من شما را احيا كردم به خلق حيات در شما. ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ،پس بميراند شما را در دنيا. ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ،پس زنده كند شما را در گور براى مسائلۀ گور. ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فى القيامة للجزاء،پس با او شوى در قيامت براى جزا.و اين قول عبد اللّه عبّاس است و عبد اللّه مسعود و مجاهد.و در اين قول،اماتت در گور پس از سؤال گور گفته نباشد [٣]،براى آن‌كه كلام بر او دليل مى‌كند.و قتاده مى‌گويد: كُنْتُمْ أَمْوٰاتاً ،يعنى نطفه و موات بودى، فاحياكم فى الدّنيا،شما را در دنيا زنده كرد [٤]. ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ،پس بميراند شما را در دنيا،اين مرگ كه عام است و لا بدّ منه،ثمّ يحييكم فى القيامة،پس شما را در قيامت زنده كند.و در اين قول،«احياء»در گور براى سؤال گور نيست،و آنچه دليل ضعف اين قول مى‌كند،آن است كه خداى تعالى مى‌گويد: ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ،و بعث و نشور قيامت مى‌خواهد.اگر معنى يُحْيِيكُمْ ،همين باشد كه در قيامت احيا كند،اين دو لفظ مكرّر باشد و معنى يكى،و كلام خداى تعالى تا هريكى [٥]بر فايده مستقلّ حمل توان كردن،بر وجهى حمل نبايد كردن كه بى‌فايده بود.

و ابو صالح مى‌گويد:و كنتم امواتا فى القبر،شما در گور مرده بودى. فَأَحْيٰاكُمْ ،

[١] .همۀ نسخه بدلها:نكرد.

[٢] .آج،لب،فق،مب،مر:مى‌شوند.

[٣] .آج،لب:نشود.

[٤] .آج،لب،فق،وز،مب:كرديم.

[٥] .دب:يا هر آيتى،آج،لب،فق،مب،مر:با هر آيتى.