و در خبر هست كه مردى بيامد و گفت:يا رسول اللّه!من مى‌ترسم كه مبادا كه من منافق باشم!رسول-عليه السّلام [٣]-گفت:هيچ [٤]كه خالى باشى [٥]نماز كنى [٦]؟گفت:بلى يا رسول اللّه!گفت:برو كه تو منافق نه‌اى.

و روايت است از اميرالمؤمنين [عليه السّلام] [٧]كه گفت:

انّ الايمان يبدو [٨]لمظة بيضاء ،گفت:ايمان بر دل علامتى باشد سپيد،چندان كه ايمان مى‌فزايد،آن سپيدى بيفزايد و نفاق در دل او لمظه‌اى باشد سياه،چندان كه نفاق مى‌فزايد [٩]،آن سياهى مى‌افزايد [١٠]تا همه دل‌سياه شود.و به خداى كه اگر دل مؤمن بشكافند،سپيد يابند،و اگر دل منافق بشكافند سياه يابند.

بعضى اهل علم گفتند:نفاق دو است:يكى نفاق قول و ديگر نفاق عمل.نفاق قول آن بود كه به زبان آن گويد كه در دل ندارد،چنان كه خداى تعالى حكايت كرد در اين آيات از ايشان كه: وَ إِذٰا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا إِلىٰ شَيٰاطِينِهِمْ قٰالُوا إِنّٰا مَعَكُمْ... [١١]،و نفاق عمل آن باشد كه آنچه كند از طاعت،نه از دل كند و با اخلاص نكند،و غرضش نه تقرّب به خداى بود،بر نوعى كسل و كراهت كند،چنان كه خداى تعالى حكايت كرد از ايشان: وَ لاٰ يَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ كُسٰالىٰ وَ لاٰ يُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ كٰارِهُونَ [١٢].

مردى به نزديك عبد اللّه مسعود آمد و گفت:يا بن مسعود!من مى‌ترسم كه نبادا [١٣]

[١] .كنى/كنيد.

[٢] .بيزارى/بيزاريد.

[٣] .مج،دب،آج،لب،فق+او را.

[٤] .دب+گه.

[٥] .باشى/باشيد.

[٦] .اساس:افتادگى دارد،از مج افزوده شد.

[٧] .آج+فى القلب.

(٨،٩،١٠)) .مب،مر:مى‌افزايد.