البته مباحثى در زمينه جهات انگيزشى فرد، بنگاه و حكومت براى سوق دادن آنها به سمت ديون و نيز مطالبى در خصوص اسباب گرايش به معاملات براساس دين و خريد وفروش بر روى آن مطرح است (٧) كه نيازى به طرح و بررسى آنها نيست.

با تمام اين اوصاف، دين موضوعى قديمى است و مردم در كليه ادوار تاريخى، معاملات و داد و ستدهايى كه منجر به ايجاد بدهى مى‌گرديده، انجام مى‌داده‌اند. (٨) همچنان كه بحث تنزيل و بيع دين نيز از تراوشات جديد و مختص به عصر ما نيست بلكه موضوعى قديمى است. لذا بعضى از مورخين اقتصادى اظهار داشته‌اند كه وثيقه‌هاى بابلى و آشورى مربوط به ١٨٠٠ سال قبل از ميلاد متضمن مواردى حاكى از سندهاى دين بوده و نيز وثيقه‌ها و سندهاى دين در حدود ١٤٠٠ سال قبل از ميلاد در بازارها خريد و فروش مى‌شده و مورد معامله قرار مى‌گرفته است. (٩)

البته امروزه شيوع گسترده ديون، پديده‌اى است كه از نشانه‌ها و ويژگى‌هاى عصر جديد، به خصوص در عقود و قراردادهاى معاملات اخير در قرن بيستم به شمار مى‌رود. (١٠)

بى شك پديده دين، با اين ابعاد وسيع، موجب مسايل متعددى گرديده كه نياز به دقت و تأمل دارد و از جمله آنها مى‌توان به معاملات براساس دين اشاره كرد كه امروزه به شكل‌ها و صورت‌هاى گوناگون، بازارهاى مالى را تسخير و باعث گردش اموال در سطح اين بازارها مى‌شود. (١١)

ولى در عين اين كه موضوع ديون و بدهى‌ها از مهم‌ترين و خطيرترين مسايل اقتصادى معاصر است با اين حال، نوشتجات و متون در اين زمينه از ديدگاه اسلامى بسيار كم است. (١٢)

(٧) همان، صص ١٤ ـ ٥.
(٨) همان، صص ٦ و ٥.
(٩) همان، ص ٤.
(١٠) همان، ص ٦.
(١١) همان، ص ٥.
(١٢) همان، ص ٤.