تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٢٢٤ - شرح آيات

يعنى از بالاى وادى- از ناحيه شام- و آنها يهود بنى قريظه و بنى النضير و غطفان بودند.

«وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ‌- و از سمت پايين بر شما تاختند.» يعنى از ناحيه مكه- از سوى مغرب- و اينان قريش و اعراب پيرو آنان بودند. چنان خوف بر بعضى چيره شده بود كه مردمك چشم‌ها در چشمخانه ثابت قرار نمى‌گرفت.

«وَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ- چشمها تيره شده.» دلها به شدت مى‌زد آن سان كه مى‌پنداشتيد كه اكنون از حنجره بيرون مى‌زند.

«وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا- و دلها به گلوگاه رسيده بود و به خدا گمانهاى گونه‌گون مى‌برديد.»/ ٢٧٥ در چنان ساعتى انسان را افكار مختلف به سر مى‌زند، بسا افكار باطل، چنان كه حتى مى‌پندارد كه خدا يارى‌اش نخواهد كرد.

[١١] ولى گاه حوادث نزديك مى‌شوند و پيروزى به تأخير مى‌افتد و جامعه در معرض انواع بلا قرار مى‌گيرد و اين براى مشخص كردن روحيه مردم جامعه است كه آيات تا چه حد مى‌خواهد فداكارى كند و از جان مايه بگذارد. و مؤمن و منافق از هم جدا شوند.

«هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ‌- در آن جا مؤمنان در معرض امتحان در آمدند.» اين امر براى مؤمنان وسيله امتحان بود- چون آنچه در دلهايشان نهفته داشتند بر زبانشان آشكار ساخت- چنان كه سختى و دشوارى كار خصلتهايى را كه به وجود مؤمنان راه يافته بود و در خور يك شخصيت مؤمن نيست، از جان آنان زدود و بر ايمان و صفاى دل ايشان افزود.

«وَ زُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً- و سخت متزلزل شدند.» بخش اخير از آيه را احتمال دو تفسير است يكى وصف طبيعت امتحان كه از شدت سختى شبيه زلزله‌اى شديد است يا سخن از نتيجه امتحان است كه مؤمنان‌