آشنایی با علوم اسلامی 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨١
شک است . ٢ - گمان پیدا میکنیم به یکی از دو طرف ، یعنی احتمال یک طرف میچربد . مثلا احتمال اینکه عالم متناهی باشد میچربد ، و یا برعکس . در این صورت آن حالت رجحان ذهن خود را ظن یا گمان مینامیم . ٣ - این که از دو طرف ، یک طرف به کلی منتفی شود و به هیچ وجه احتمال داده نشود و ذهن تنها به یک طرف ، تمایل قاطع داشته باشد . نام این حالت را یقین میگذاریم . ما در ابتدا که درباره مسائل نظری در مقابل مسائل بدیهی میاندیشیم شک میکنیم ، ولی وقتی که دلیل محکمی پیدا کردیم یقین پیدا میکنیم ، لااقل برای ما گمان پیدا میشود . مثلا در ابتدا اگر از یک دانش آموز بپرسید آیا آهن ، این فلز محکم ، اگر حرارت ببیند انبساط پیدا میکند یا نه ؟ جوابی ندارد که بدهد ، میگوید نمیدانم . مطلب برایش مشکوک است ، اما بعد که دلائل تجربی برایش گفته شد یقین پیدا میکند که آهن در اثر حرارت انبساط پیدا میکند . همچنین است حالت یک دانش آموز در مسائل ریاضی . پس یقین به یک قضیه ، مستلزم نفی احتمال طرف مخالف است . هرگز یقین به یک قضیه با احتمال مخالف سازگار نیست ، همچنانکه ظن و گمان به یک قضیه مستلزم نفی احتمال مساوی طرف مخالف است و با احتمال مساوی ناسازگار است ، ولی البته با احتمال غیر مساوی ناسازگار نیست . اکنون میگوییم قطعی شدن و علمی شدن و حتی راجح