کوچکتر در نهایت امر از حملیه‌هایی ترکیب شده‌اند . در قضایای شرطیه دو طرف را مقدم و تالی می‌خوانند ، یعنی جزء اول " مقدم " و جزء دوم " تالی " خوانده می‌شود . بر خلاف حملیه که جزء اول‌ را موضوع و جزء دوم را محمول می‌خوانند . قضیه شرطیه متصله ، همواره در زبان فارسی با الفاظی از قبیل " اگر " ، " چنانچه " ، " هر زمان " و امثال اینها و در عربی با الفاظی از قبیل " ان " ، " اذا " ، " بینما " ، " کلما " توأم است ، و قضیه شرطیه منفصله ، در زبان فارسی با لفظ " یا " و در زبان عربی با الفاظی از قبیل " او " ، " اما " و امثال اینها توأم است .

موجبه و سالبه

تقسیم قضیه به حملیه و شرطیه ، چنانکه دیدیم تقسیمی بود به حسب رابطه‌ و نسبت حکمیه . اگر رابطه ، اتحادی باشد ، قضیه ، حملیه است و اگر رابطه از نوع تلازم یا تعاند باشد شرطیه است . تقسیم قضیه به حسب رابطه به گونه دیگر هم هست ، و آن این که در هر قضیه یا این است که رابطه ( اعم از اتحادی یا تلازمی یا تعاندی ) اثبات‌ می‌شود و یا رابطه نفی می‌شود . اولی را قضیه موجبه ، و دومی را قضیه سالبه‌ می‌خوانند . مثلا اگر بگوییم : " زید ایستاده است " قضیه حملیه موجبه‌ است . و اگر بگوییم : " چنین نیست که زید ایستاده است " قضیه حملیه‌ سالبه است . اگر بگوییم : " اگر بارندگی زیاد باشد محصول فراوان است‌ " قضیه شرطیه متصله موجبه است ، و اگر بگوییم : " اگر باران به‌ کوهستان نبارد به سالی دجله گردد خشک رودی " شرطیه متصله سالبه‌