فصل سوم كتابشناسى توصيفى برخى از كتابهاى مربوط به عاشورا
١. كلّياتى درباره ترجمه بلعمى از تاريخ طبرى‌
ابو جعفر محمّد بن جرير طبرى (متوفّاى ٣١٠ ه ق) اثر ماندگارى را در تاريخ پيامبران و پادشاهان تأليف كرده است موسوم به «تاريخ الرّسل و الملوك» كه از مآخذ معتبر و مستندى است كه همواره مورد استفاده پژوهشگران قرار گرفته است. ابوعلى محمّد بن محمد بلعمى كه دوّمين وزير از خاندان بلعميان و از بزرگان زمانه خود بوده و در روزگار عبدالملك بن نوح سامانى (٣٤٢- ٣٥٠ ه ق) «١» و ابوصالح منصور بن نوح سامانى (٣٥٠- ٣٦٢) «٢»- دو تن از اميران سامانى- سمت وزارت داشته است، به دستور منصور بن نوح سامانى كار ترجمه اين اثر را به سال ٣٥٢ ه ق آغاز مى‌كند كه به تاريخ طبرى يا تاريخنامه طبرى موسوم است. همو در مقدّمه‌اى كه بر آن نگاشته، مى‌نويسد:
بدان كه اين تاريخ نامه [اى‌] بزرگ است گردآورده ابى جعفر محمّد بن جرير يزيد الطّبرى رَحِمَهُ اللّه كه مَلِك خراسان ابو صالح بن نوح فرمان داد دستور خويش را ابو على محمّد بن محمد البلعمى را كه اين تاريخ نامه را كه از آنِ پسر جرير است پارسى گردان هر چه نيكوتر چنان كه اندر وى نقصان نباشد، پس گويد چون اندر وى نگاه كردم و بديدم اندر وى علم‌هاى بسيار و حجّت‌ها و آيت‌هاى قرآن و شعرهاى نيكو، و اندر وى فايده‌ها ديدم بسيار، پس رنج بردم و جهد و ستم بر خويشتن نهادم و اين را پارسى گردانيدم به نيروى ايزد عزّ و جلّ. «٣»
در مجمل التّواريخ آمده است:
كتاب تواريخ محمّد بن جرير الطّبرى رحمة اللّه عليه كه از تازى به پارسى كرده است ابو على‌