«مردم در انجام هر كارى آزادند ولى به شرط آن كه براى حكومت مشكل آفرين نباشد.» «١» چرا كه اين تفكّر غلط بر اين اساس شكل گرفته بود كه مردم دوست ندارند «نبوّت» و «خلافت» در خاندان پيامبر جمع شود! «٢» و چه اندازه تفاوت است ميان اين گونه سخنان و كلام اميرمؤمنان على (ع):
هرگز نديده‌ايد كه شما را به چيزى فرمان دهم مگر آن كه خود قبلًا به آن عمل كرده‌ام و من هرگز شما را از چيزى پرهيز نداده‌ام جز آن كه قبلًا آن را ترك كرده باشم. «٣»
٣- ٣. سخنان و رجزهاى عاشورايى اصحاب و ياران فداكار امام حسين (ع):
از منابع مهمّى كه مقتل نگاران در تجزيه و تحليل وقايع عاشورا از آن سود جسته‌اند، گنجينه گرانسنگ سخنان رسا و رجزهاى بلند عاشورايى شهداى كربلا است.
از اين سخنان و رجزهاى عاشورايى مى‌توان در تبيين اهداف قيام شگرف كربلا و مبانى زير بنايى و شناخت مفاهيم ارزشى آن استفاده كرد و جمال جميلى از صحنهْ صحنه عاشورا و مراتب جانبازى عاشوراييان به تصوير كشيد كه كار شيفتگان مكتب حسينى را در اين آينه تمام نماى خداوندى به حيرت بكشاند؛ حيرتى كه ريشه در عظمت وجودى و ابعاد ناشناخته شخصيّتى اين عزيزان داشته باشد.
در بررسى كتب مقاتل فارسى، به مناسبت از اين سخنان و رجزهاى ماندگار سخن به ميان خواهد آمد، از اين روى در اينجا به عنوان تيمّن و تبرّك فقط از رجز حماسى و شورآفرينى ياد مى‌كنيم كه در حنجره علمدار كربلا به هنگام رويارويى با سپاهيان دشمن به گُل نشست و باورهاى ژرف او را به زيبايى تصوير كرد:
وَ اللَّهِ انْ قَطَعْتُموُا يَمينى انّى احامى ابداً عَن دينى «٤»
٤- ٣. سخنان و خطبه‌هاى امام زين العابدين و حضرت زينب و اهل‌بيت امام حسين- عليهم السلام- در جريان سفر به كوفه و شام و مدينه:
در اين خطبه‌ها و سخنان توفنده كه همانند رگبار بى‌امان بر سر دشمنان آل اللّه و كارگزاران حكومت اموى باريده است، رگه‌هاى بسيار روشنى از حماسه و ايثار را مى‌توان به تماشا نشست و علل شكل‌گيرى قيام دوم كربلا را- كه مكمّل قيام حسينى است- به رهبرى امام سجاد و حضرت زينب كبرى- عليهما السلام- مورد كنكاش دقيق قرار داد.
براى آشنايى بيشتر با ابعاد اين خطبه‌هاى تاريخى و ماندگار ناگزير از نقل آنها هستيم، خطبه‌هايى كه مسلّماً در شكل‌گيرى نهضت توّابين نقش اساسى داشته‌اند و براى بررسى متن خونبار عاشورا بايد از اين منابع متقن سود جست.
پس از ورود كاروان اسيران به شهر كوفه، حضرت زينب كبرى (س) براى آشنايى اهالى آن شهر با مظالمى كه بر آل اللّه رفته بود، ناگزير از ايراد خطبه شد، خطبه‌اى توفنده و شورآفرين كه موجبات تداوم انقلاب حسينى را فراهم ساخت.
بشير بن خُزيم اسدى مى‌گويد به هنگام ايراد خطبه، به جانب زينب كبرى نگريستم؛ به خدا سوگند زنى را سخنورتر از او نديدم؛ گويا كلمات على (ع) از زبان او فرو مى‌ريخت؛ و هنگامى كه فرمان ساكت باش داد، نه تنها نفس‌هاى مردم در سينه‌هاى آنان زندانى شد بلكه زنگ‌هاى شتران نيز از صدا افتاد! سپس به ايراد خطبه پرداخت:
به نام خداوند بخشنده و مهربان، خدا را ستايش مى‌كنم و بر جدّم رسول خدا (ص) و خاندان پاك او درود مى‌فرستم. اى مردم كوفه! اى اهل مكر و نيرنگ! آيا براى ما گريه مى‌كنيد؟! اشك چشمانتان از چكيدن باز نماند و ناله‌هاى شما نيز به خاموشى نگرايد! مَثَل شما (مردم كوفه) مَثَل زنى است كه رشته‌هاى خود را پس از بافتن از هم باز كند! شما (مردم) ايمانتان را وسيله مكر و خيانت در ميانه خود قرار داديد و رشته ايمانتان را پس از بستن گشوديد! در ميان شما جز خودفروشى و خودستايى و تباهى و فساد، و سينه‌هايى پر از كينه و تملّق- تملّقى- همانند تملّق كنيزان و غمّازى با دشمنان، خصلتى وجود ندارد. شما همانند گياهانى هستيد كه در مزبله‌ها مى‌رويند كه در خورِ خوردن نيستند؛ و به گچى مى‌مانيد كه زينت فزاى قبورند و استفاده ديگر از آنها نمى‌شود! چه توشه زشتى براى عالم آخرت ذخيره كرده‌ايد كه خشم خدا