و نفرين مى‌كردند ... و جمله جهان عوام كالانعام متقلّد اين بدعت گشته بودند مگر در خوارزم كه تحمّل اهانت و اذلال بسيار كرده‌اند- و اين عار بر خود نگرفته ...
٢٠. جواهر الاسرار و زواهر الانوار
كمال الدّين حسين بن حسن خوارزمى عارف نامدار سده نهم هجرى، علاوه بر اين اثر كه شرحى است بر مثنوى مولوى، تأليفات ديگرى نيز دارد، از جمله: شرح فصوص الحكم، كنوز الحقايق فى رموز الدّقايق، نصيحت نامه شاهى، ينبوع الاسرار فى نصايح الابرار. همو ديوانى دارد كه اشتباهاً به حسين بن منصور حلّاج نسبت داده‌اند. جواهر الاسرار خوارزمى به خاطر تأثيرپذيرى او از عرفان ابن عربى، در شمار نخستين و برجسته‌ترين شروحى است كه تحت تأثير محى الدّين ابن عربى بر مثنوى مولوى به زبان فارسى نگاشته شده است:
امّا اميرالمؤمنين حسين- رضى اللَّه عنه- روزى طعام مى‌خورد، كنيزكى بر سرِ وى ايستاده بود؛ كاسه از دست كنيزك بيفتاد؛ حسين- رضى اللَّه عنه- در وى نگاه كرد؛ گفت: و الكاظمينَ الغَيظ، حسين گفت: كَظِمْتُ غَيظى، كنيزك گفت: وَ العافينَ عَنِ النّاس، گفت: عَفَوْتُ عَنكِ، كنيزك گفت:
و اللّهُ يُحِبُ المحسنين، گفت: انتِ حرَّةٌ لِوَجْه الِلّه تعالى، و آزاد كرد (او را) و دويست درم نيز بداد.
نظم:
حسين است آنكِ فردا باغ رضوان ز نور روى او، گردد فروزان‌
شهيدان جهان را، روز محشر بود سوى رياض خلد رهبر
بهشت از نور روى او شود پر بِدو باشد شهيدان را تفاخر «١»
٢١. فتوّت نامه‌
فتوّت نامه يكى از آثار ملّاحسين واعظ كاشفى (متوفى ٩١٠ ه)، از دانشمندان بزرگ سده نهم هجرى است و تأليفات بسيارى در موضوعات تاريخى، اخلاقى، عرفانى دارد. و همانگونه كه از عنوان آن پيدا است در آداب جوانمردى نگاشته شده است با نثرى شيوا و رسا و حاوى اطّلاعات تاريخى مهم در باب فتوّت و آداب آن.