به جستجو كشاند، تحقيق درباره چند حادثه به ظاهر كوچك بود كه به مناسبت كتابها و مقاله‌هايى كه در كار نوشتن آن بودم، مى‌بايست بررسى شود. داستان: غرانيق، داستان شهربانو، علّت يا علل كشته شدن عمر و عثمان، توطئه خوارج در قتل على (ع)، جنايت‌هايى كه به خوارج عصر على (ع) نسبت داده‌اند، سعد بن عبداللّه بن ابى سرح و افزودن او به قرآن، و داستانهايى از اين قبيل كه مورخان ساده لوح چون طبرى و ديگران در كتاب خود آورده‌اند، و متأسّفانه بعض آن داستان‌هاى بى اصل، دستاويزى براى شرق‌شناسان و معاندان اسلام گرديده است. در پايان اين بررسى‌ها بود كه دانستم بيشتر اين وقايع بدان صورت كه مورّخان ديرين نوشته‌اند، رخ نداده است؛ امّا افسوس كه آنان نوشته‌اند و مورّخان بعد نيز تا آنجا كه مى‌خواسته‌اند و مى‌توانسته‌اند، بدان پيرايه بسته‌اند. مسلّم شد كمتر حادثه تاريخى است كه از رنگ تبليغات سياسى امويان و عباسيان و يا تعصّبات دينى مذاهب مختلف بر كنار مانده و حقيقت آن دگرگون نشده باشد. به اين نتيجه رسيدم كه براى دريافت حقيقت تاريخى- هر چند بر اساس مظنّه و احتمال هم باشد- خواندن متن تاريخ آن سال‌ها به تنهايى كافى نيست، بلكه بايد تاريخ را با ديگر شرايط، از جمله وضع جغرافيايى، اقتصادى و اجتماعى سنجيد، چنان كه شيوه علمى تاريخ نويسان امروز هم همين است. مورّخان پيشين هر چند در ضبط وقايع، كوشش بسيار كرده‌اند و از اين جهت بر اخلاف خود حقّى بزرگ دارند امّا در تحليل و تحقيق آن چنان كه بايد رعايت شرايط لازم نشده است و در اين باره آنان را بايد معذور داشت، چه اين راهى است كه تلاشهاى علمى قرن گذشته و حاضر به روى پژوهندگان گشوده است. به هر حال، چنان كه در متن كتاب آمده است اگر تاريخ اسلام با بينشى نو بررسى شود، پرده از روى بسيارى از وقايع پراهميّت برداشته خواهد شد.
١- ١٧. برگزيده‌هايى از كتاب قيام امام حسين (ع)
مؤلف محترم با طرح سؤالى اساسى تلويحاً لزوم يك تحقيق جامع و دامنه‌دارى را پيرامون بى‌تفاوتى اكثريّت مسلمانان در رابطه با شهادت امام حسين (ع) يادآور مى‌گردد و عمق اين فاجعه را چنين به تصوير مى‌كشد:
بدون شك در سال شصت و يكم هجرى، عدّه‌اى كه شمار آنان اندك نبود در كوفه، بصره،