استاد شهيدى، عامل ديگر اين انحطاط و بازگشت به فرهنگ عصر جاهلى را «رغبت به مال‌اندوزى» دانسته و آن را به مراتب از عامل اوّل (: احياى خصلت‌هاى عربى و قومى) مؤثّرتر توصيف مى‌كند همان عواملى كه در ايام حكومت عثمان به تدريج شكل گرفت:
چنان كه در فصل‌هاى متعدّد اين كتاب مى‌بينيد، در مدّت نيم قرن عامل‌هاى چندى در سقوط جامعه اسلامى مؤثّر بود، امّا هيچ يك از آنها در شدّت اثر به پايه اين عامل (: رغبت به مال‌اندوزى) نمى‌رسد و حسين (ع) بهتر از هر كس از اين حقيقت پرده برداشته است كه مى‌گويد: «مردم، بنده دنياى‌اند. دين را تا آنجا مى‌خواهند كه با آن زندگانى خود را سر و سامان دهند و چون آزمايش در ميان آيد، دينداران، اندك خواهند بود» من مى‌دانم بازگو كردن هر يك از اين داستانها حتّى براى عدّه‌اى از مسلمانان امروز هم غم‌انگيز است، من نمى‌خواهم خاطر اين گروه را- كه مى‌كوشند در مقابل اين مسايل خود را به ناديدن و فراموشكارى بزنند- آزرده سازم، امّا اگر بخواهيم پاسخ آن چراها را چنان كه هست دريابيم، اين مطالب را بايد نوشت. اين دورافتادگى از دين و احكام اسلام و گرويدن به سنّت‌هاى منسوخ شده ديرين، براى مردمى كه اجتماع نيم قرن پس از محمّد را تشكيل مى‌دادند طبيعى بود، و در اجتماعى كه دين و تقوى بر آن حكومت نداشته باشد، پيدايش و شيوع هر منكر چندان غير عادى به نظر نمى‌رسد. «١»
براى آشنايى با مواردى از بى سر و سامانى‌ها و گسست شيرازه امور مسلمانان در عصر خلافت عثمان به سراغ قسمت ديگرى از نوشته‌هاى استاد شهيدى مى‌رويم:
هنگامى كه عثمان به خلافت رسيد، با آن كه به عمر قول داده بود عاملان او را از كار بركنار نكند، هنوز يك سال از اين تعهّد نمى‌گذشت كه به عزل و نصب پرداخت. سعد بن ابى وقّاص را از حكومت كوفه برداشت و خويشاوند خود وليد بن عقبة بن ابى معيط را- كه به پيغمبر دروغ گفت و آيه «نبأ» درباره او نازل گشت- به جاى او گمارد، و چون فساد اين حاكم بر مردم كوفه گران افتاد، او را برداشت و مردى از آل اميّه (: سعيد ابن عاص) را به حكومت نصب نمود. سعد ابن عبداللّه ابن ابى سرح را- كه به پيغمبر دروغ بست و پس از مسلمانى، كافر شد و ديگر بار پس از فتح مكّه از بيم، خود را مسلمان خواند- ولايت مصر داد. ابوموسى اشعرى را كه از يمانيان بود و