از صاحبنظران تاريخ عاشورا نيست و آن را از مجعولاتى مى‌دانند كه در تاريخ كربلا راه يافته است.
درباره قرائت خرافى و اساطيرى از فرهنگ عاشورا و مطالب نادرستى كه بعضاً در روضة الشّهداى ملّاحسين واعظ كاشفى راه يافته و تأثيرپذيرى ديگر مقتل‌نويسان فارسى زبان از آن، در جاى خود به تفصيل سخن خواهيم گفت.
٤. كلّياتى درباره قمقام زخّار «١» و صمصام بتّار «٢»
فرهاد ميرزا (١٢٣٣- ١٣٠٦ ق) فرزند عباس ميرزا و نواده پسرى فتحعلى شاه قاجار از دانشمندان بنام و از نويسندگان آگاه و زبردست عهد ناصرى است. وى و برادرش بهمن ميرزا از شاگردان مبرّز ميرزا عيسى قائم مقام فراهانى- ملقّب به ميرزا بزرگ- اند و از محضر آن مرد بزرگ بهره‌هاى علمى فراوان كسب كرده‌اند.
اين شاهزاده فرهيخته قاجار به خاطر اندوخته‌هاى علمى خود و دقّت نظر و فراستى كه داشت، مورد اعتماد طبقات مختلف مردم بود و معتمد الدّوله لقب گرفت.
وى چندين سال حكومت خوزستان و لرستان را بر عهده داشت و پس از آن به مدّت پنج سال نيز بر فارس حكمرانى كرد و در خلال مسافرت‌هاى خود لحظه‌اى از آموختن نياسود و در رشته‌هاى تاريخ و جغرافيا و حساب و نجوم و هيأت و هندسه و زبان انگليسى و فرانسه، از چهره‌هاى ممتاز عصر خود بود. تذهيب ايوان كاظمين و ضريح نقره امام موسى بن جعفر و امام محمّد تقى (ص) از آثار خير اوست. تأليفات ارزشمند وى عبارتند از:
١) منشآت، حاوى ٤٧ نامه ادبى و تاريخى؛
٢) جام جم، ترجمه جغرافياى ويليام پيناك؛
٣) سفرنامه، كه به هداية السّبيل و كفاية الدّليل نيز موسوم است؛
٤) رساله‌اى در آداب حج؛
٥) كنز الحساب، كه ترجمه خلاصة الحساب مرحوم شيخ بهائى است؛