متافيزيك از نظر رئاليزم - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٤٣ - امكان ماده و ماديّات

عزيز اسامى آنها بحسب اختلاف اصطلاحات و لغات ذكر ميگردد.

تز/ انتى‌تز/ سن‌تز

پوس/ اوپوس/ كومپوس‌

تقرير/ تكافوء/ تأليف‌

اثبات/ نفى/ نفى نفى‌

طباق/ اطروحه/ تركيب‌

حكم/ ضد حكم/ مركب‌

امكان ماده و ماديّات‌

از مطالب گذشته افراد ذهنى محال را كه مرجع همه آنها بسوى تناقض بود، با بطلان روش ديالكيك‌تيكى دانستيم، حالا ميگوئيم:

جميع موجودات مادى با اصل مادة المواد و تمام پديده‌هاى مادى و روحى از مصاديق خارجى ممكن الوجود بوده، و همه آنها ممكن است، آرى از اتم‌هاى كوچك تا كهكشانهاى بزرگ جهان هستى با تمام انديشه‌ها و حالات روحى و خود روح تماما داخل دائره امكان بوده، در وجود و بقاء خود باراده واجب الوجود محتاجند احتياجى كه كيفت آنرا در بيانات سابق مطالعه فرموديد.

فلاسفه اسلامى نفس، روح، عقول كليه را از ماده و زمان و مكان مجرد دانسته، و باين ترتيب ممكنات را مختص بماديّات نمى‌دانند و دستگاه آفرينش را وسيع‌تر ميدانند و مجردات را جزء آن ميدانند حتى شهاب الدين سهروردى كه در فلسفه اشراقى ركن مهمى شمرده‌