متافيزيك از نظر رئاليزم - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٢٨ - سبب احتياج موجودات امكانى

است، و اساسا خواص و آثار واجب الوجود ممتاز از خواص و آثار ممكن است چه از نظر علم نگاه شود و چه از نظر فلسفه، و تجربه قادر نيست در فضاى لايتناهى وجوب پرواز كنند.

بناء اين نظريه در اصل و فرع خود باطل و مخالف عقل است، و هيچ ارزش علمى ندارد.

٢- اكثر متكلمين يعنى علماء عقايد ميگويند علّت احتياج موجودات ممكنه حدوث آنها است و حدوث عبارت از پيدا شدن موجود پس از نبودن آنست زيرا اگر از پيدا شدن كذائى صرف نظر شود احتياجى در بين آن نخواهد ماند.

٣- فلاسفه و محقّقين متكلّمين سبب حاجت ممكنات را نفس امكان آنها ميدانند زيرا امكان عبارت از نفس عدم اقتضاء وجود و عدم (امكان ماهوى) يا نفس افتقار وجود (امكان وجودى) ميباشد، و موجود از همين رهگذر سببيّت، احتياج بخارج را پيدا ميكند.

نظريه دوم هرچند در بدو نظر متين ديده ميشود ولى دقت عقلى آنرا مردود ميداند زيرا حدوث (مسبوقيّت وجود بعدم) يكى از كيفيات وجود است و قهرا وجود متأخر از ايجاد است، و رتبه ايجاد مقدم بر رتبه وجود است هرچند در متن زمان مقارن باشند و ايجاد متأخر از حاجت است چه تا شئ محتاج نباشد ايجاد وى معقول نيست، زيرا تحصيل حاصل لازم مى‌آيد.

روى اين بيان حدوث به سه مرتبه، از حاجت متأخر است و باتفاق‌