متافيزيك از نظر رئاليزم - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٢٩ - سبب احتياج موجودات امكانى
تمام دانشمندان علّت بايد مقدم بر معلول خود باشد نه متأخر، و لذا اصلا معقول نيست كه حدوث سبب احتياج باشد و فقط امكان است كه مقدم بر حاجت است، و ميتواند علّت آن باشد.
ما بدون اينكه خوانندگان گرامى را درين جا با مسائل دقيق تر فلسفى و كلامى مواجه كنيم، تا اينكه مندرجات رساله به چند نفر محدود اختصاص يابد، بيك مسأله مهم ديگرى آنها را منتقل ميكنيم و آن اينكه امكان ممكن لازم لاينفك اوست، يعنى ممكن همان طوريكه در حدوث وجود خود بواسطه امكان محتاج به سبب خود است در مرحله بقاء خود نيز محتاج به اوست.
شما بروشنائى لامپ و گردش پنكه برقى نگاه كنيد، همانطوريكه در وهله اول بدون قوه برق وجود نمىگيرد و در مرحله بعدى هم روشنائى لامپ و حركت پرههاى پنكه منوط بقوه برق است، در هر آن كه برق قطع شود آن دو نيز از بين ميرود.
خداشناسان هيچگاه اسباب طبيعى و علل امكانى را انكار نكردهاند بلكه بتأثير اسباب در مسببات آنها قائلاند، و اگر ماديّين نسبت اين انكار را بآنها ميدهند مانند اكثر نسبتهاى ديگرشان دروغ است.
ولى عالم ماده بلكه سراسر جهان امكانى با تمام اسباب مسببات و علل و معلولات خود معلول و مسبب اراده واجب الوجود است زيرا رشته كائنات باتفاق مادييّن و خداشناسان (الهيّون) بايد بعلّت العلل منتهى شود.