متافيزيك از نظر رئاليزم - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٢٠٠ - معاد يا آخرين قرارگاه بشر

العمل و يا راجح العمل دانسته ثواب و جزاى خير دارد، برعكس چيزهائيكه اعتقاد بآنها و يا بجا آوردن آنها و يا اتصاف بآنها مورد نهى شرعى قرار گرفته عقاب و جزاى بد دارد.

چنانچه عملى از نظر عقل خالص، رجحان داشته باشد، باز هم بجا آوردن آن ثواب دارد ولو شرع درآن باره بيانى نداشته باشد، و اما اگر انسان مرتكب عملى گردد كه شرع درباره‌ى وى ساكت بوده ولى عقل آنرا بد بداند مسلما بجا آورنده مستحق سرزنش است، ولى آيا مستحق عقاب هم ميگردد يا نه؟ مسأله تفصيلى دارد كه ذكرش را مناسب اين رساله نميدانم.

مسأله‌ى قيامت چون بالاترين ضامن اجرائى وظائف دينى اكثر بشر است‌[١] لذا قرآن مجيد روى آن تا حدودى زيادى تكيه نموده و خيلى زياد از آن نام برده و اينك ما يك فهرست ناقصى را ارائه ميدهيم.

[١] ضامن اجرائى اكمل و اعلى، اعتقاد بوجود خداوند است، ولى نه براى همه بلكه براى عدّه‌ى محدودى از خواص اولياء كه ايمان و معرفت آنها كامل است، ولى اعتقاد بقيامت ضامن اجرائى براى سائر مردم نسبت باجراى وظايف شرعى و تديّن بدين الهى است.

ضامن سوم اجرائى حكومت اسلامى است كه بوسيله‌ى اجراء حدود و تعزيرات در تطبيق تكاليف دينى كوشش بعمل مى‌آورد.

ضامن چهارم آن نظارت همگانى امر بمعروف و نهى از منكر و ارشاد ميباشد، و حتّى پاره‌اى از حدود را همه‌ى مردم ميتوانند اجراء نمايند.