متافيزيك از نظر رئاليزم - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٩٩ - معاد يا آخرين قرارگاه بشر
عقايد و اعمال و پارهاى از صفات[١] خوب يا بدى كه درين دنيا تحقيق يافتهاند.
يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ.
يعنى درين روز مردم برميگردند راكنده تا كارهاى خود را ببينند[٢] پس كسى كه باندازهى يك ذرّه خيرى انجام داده باشد مى بيند آنرا و كسيكه مقدارى ذرّهاى شر مرتكب شده باشد مىبيند آنرا[٣] معيار خوبى و يا بدى اعتقادات و صفات و افعال، دين الهى ميباشد.
مثلا امورى را كه اسلام براى مكلّفين لازم الاعتقاد و يا لازم
[١] بعضى از صفات گذشته از اينكه مذموم است استحقاق عقاب را نيز در بر دارد مانند حسد، تكبّر رضاى بحرام و امثال آن، و پارهاى از صفات حسنه مستوجب ثواب است مانند مسلماندوستى، بغض و حب در راه خدا رضاى بقضاى خداوند و نظائر آن، و تفصيل اين بحث در بعضى از كتب فقيههى نگارنده، مذكور است.
[٢] ديدن عمل روى بعضى از مسائل فلسفى و علوم تجربى قابل تعجّب نيست، و اگر كسى آن مسائل فلسفى و سايسنى را قبول نكند ميتواند بگويد پاداش اعمال و جزاى آنرا مىبيند و يا نامهى اعمال خود را مىبيند.
[٣] ديدن ذرّهاى شر و يا جزاى آن با قطع نظر از توبه و عفو و شفاعت است و گويا ناظر باصل استحقاق ميباشد.