متافيزيك از نظر رئاليزم - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٢١٦ - (٤) مكان حساب و دوزخ و بهشت
ميشود و مردم از براى خداوند ظاهر مىشود جملهى اخير (بروز مردم) دلالت دارد كه نه تنها در بهشت و دوزخ زمين و آسمانهاى ما تبديل مىشود بلكه در موقف حساب هم زمين و آسمانهاى ما تبديل مىشود.
ازين جا يك اشكال مهم ديگرى نيز حل مىشود و آن اينكه كرهى زمين محدود ما روز قيامت گنجايش افراد لايتناهى انسان را ندارد، زيرا آن كره صدها و بلكه ميليونها مرتبه از كرهى زمين ما بزرگتر است (عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ) و از طرف ديگر افراد انسان ولو در قيامت رقم خيلى بزرگى را تشكيل ميدهد ولى لايتناهى نيست زيرا بعقيدهى دانشمندان اسلامى (متكلّمين) دنياى مادّى ما حادث و مسبوق بعدم است و ازليّتى ندارد انسانها در كرهى زمين تازهوارد هستند، و اين موضوع از نظر جيالوجى نيز مسلّم است.
درين جا يك احتمال ديگر هم است و آن حشر تدريجى انسانها است، يعنى از يك طرف تدريجا انسانها بكرهى حساب از كرهى زمين منتقل شده و از طرف ديگر بطرف دوزخ يا بهشت از موقف حساب بيرون ميروند، يعنى افراد تماما در يك وقت حاضر موقف نباشند.[١]
ممكن است خواننده تصور كند كه اين احتمال مخالف اين
[١] احتمال دارد بهشت يك كره نباشد بلكه چند كره باشد و ميدان حساب نيز كرهى خيلى بزرگ و مستقل باشد.