متافيزيك از نظر رئاليزم - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٦٦ - (مادّه خالق ميخواهد)

ماهى‌هاى اقيانوس و درختان كوهى و صدها نظائر آن موجود نيست هرچند اصل همه ماديات اتم ميباشد.

ولى اقطاب سوسيالسمى ازين اصل (مانند سائر اصول دياليكتيكى) اغراض سياسى ديگرى دارند و شايد يكى از آنها ربط دادن تمام عقايد و اخلاقيات و مبانى انسان‌ها باقتصاد باشد، و براى بطلان اين خيال خواننده بايد بكتاب اقتصاد معتدل اينجانب مراجعه كند.[١]

(مادّه خالق ميخواهد)

موجودات مادى بدون استثناء داراى چهار سبب‌اند: سبب مادى سبب صورى، سبب فاعلى، سبب غائى.

مثلا همين عمارتى كه در آن نشسته‌ايد سبب مادى آن خشت و سنگ و سمنت و ساير موادى است كه در آن بكار رفته، و علت صورى آن شكل مخصوص آنست كه باثر هندسه مهندس و نظريه بناء وجود گرفته، سبب فاعلى آن نجار و بنّا و غير آنها است، سبب غائى آن سكونت و يا فروش و شبه آنست، شما با اندك تأمل اين علل چهار گانه را در اكثر موجودات مادى ميتوانيد بدست آوريد، زيرا هيچ چيز مادى بدون ماده و صورت مخصوص و فاعليكه از كار خود هدفى را در نظر داشته باشد وجود نخواهد گرفت. بلى: در پاره‌اى از موارد هدف (سبب غائى) عقلائى نبوده خيالى است مانند غالب كارهاى اطفال و مجانين و سفهاء ...

[١] تفصيل اين مسأله در كتاب ديگر نگارنده بنام دين و اقتصاد مذكور است