افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٢٩١ - رحمت و عذاب

و انكار حسن و قبح جز پيش مردم نادان و لجوج قابل ترديد نيست. ولى اين تحسين و تقبيح عقلايى كه عقل عملى يا حكمت عملى اش مى خوانيم خارج از حلقه محدود اجتماع بشرى آيا كاشف از واقعيتها مى‌باشد اگر مى‌باشد، چند درصد؟ كسى نمى‌تواند جوابى بدهد (قلم اينجا رسيد سر بشكست)

در ميدان قيامت و روز حساب مردم در برابر ربّ العالمين كه واقعيت مطلقه است قرار مى‌گيرند و موازين او موازين قسط است نه موازين احساسات و عواطف إنسانى و عقل عملى كه براى زندگانى اجتماع او در كره زمين بدرد مى‌خورد!

بنا براين نبايد ما به اين عقل عملى خود بر قرآن كه قول واجب الوجود لايتناهى مجرد است خورده بگيريم و سؤالهاى بچه گانه طرح كنيم مفاهيم رحمت، عدالت، قسط، كرم، لطف، و امثال آنها را بايد به ترازوى عقل عملى خود وزن نكنيم كه به بيراهه مى رويم‌ «ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ ...» (النحل: ٩٦)[١]

«قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً» (الكهف: ١٠٩)

«وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ، ما خَلْقُكُمْ وَ لا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ» (لقمان: ٢٧ و ٢٨)

«وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا» (الإسراء: ٨٥)

به هر حال آنچه كه براى ما إنسان‌ها مهم است اين است كه بدانيم احكام عقل عملى براى‌

[١] - بلى ما قبلا گفتيم كه خداوند با ما در دنيا و قيامت بر اساس عقل عملى معامله مى‌كند كه از آيات قرآن پيدا است خصوصا آياتى كه از خدا در حساب قيامت نفى ظلم بر بندگان را بيان مى‌فرمايد؛ ولى اعمال او در كائنات به نحو ديگرى مى‌باشد. و فهم اين بحث بسيار مشكل است. و عنوان كلامى در اعتبار عقل عملى را ده ورق بدانيد بخوانيد.