افق اعلى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣٧٦ - آيا عذاب، أثر معصيت است يا شرط ديگرى دارد

٣- هر إنسان در قيامت مى‌تواند نوشته را بخواند هرچند در دنيا خواندن را بلد نباشد.

٤- هر إنسان خودش به آسانى مى‌تواند به مضمون نامه قناعت يابد و محتاج به اثبات آنها نيست.

آيا عذاب، أثر معصيت است يا شرط ديگرى دارد

«وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا» (الإسراء: ١٥)؛ ظاهراً مراد از عذاب دنيوى متخلّفين امّتهاى گذشته است كه كلمه (ما كنّا= ما نبوديم) است؛ يعنى خداوند در آيه از سنت گذشته خود در تعذيب معصيت كاران و متمرّدين گذشته حكايت مى‌كند كه آنان را بر معاصى‌شان در زمان فترت و نبودن رسولان عذاب استيصال (نابود كردن) نفرموده است تا اينكه رسول بفرستد و حجّت حق بر آنان به طور محسوس ثابت گردد، و اين كار از فضل دائم او بر بندگانش مى‌باشد. و آيه بعدى قرينه خوبى بر اين تخصيص است.

بلى آثار كفر و معصيت كه بر نفس اعمال مترتب است به قانون علّت دامن گير همه متخلّفين در همين دنيا مى‌شود و اين هم يكى از مصاديق سنت او (قاعده سببيت) مى‌باشد.

بنابراين آيه مباركه فوق ربطى به عذاب و عقاب آخرت و حتى عقوبتهاى دنيوى كه از لازمه اعمال است، ندارد.

اشكال و جواب:

چه مانعى دارد كه كفر و معاصى عملى در زمان غيبت رسولان عقاب اخروى نداشته باشند؟

ج: عقل يكى از ادله چهارگانه و در عرض كتاب و سنت و اجماع، مورد إعتبار است و اساساً استحقاق عقاب و ثواب هميشه عقلى مى‌باشد و عقاب و ثواب يا استحقاق آنها معلول تجرّى و انقياد است.

بلى جاهل قاصر كه تجرّى ندارد، حتى در فرض وجود رسول مبعوث استحقاق عقاب را