آشنايى با حديث - استادان دانشكده علوم حديث - الصفحة ٧٩ - جوامع حديثى متأخّر

فقهى، شامل مباحث ديگرى مانند موضوعات اعتقادى و اخلاقى نيز هستند كه بر جامعيت آن‌ها افزوده است.

جوامع حديثى موجود شيعه، به لحاظ تاريخى به دو دسته «جوامع حديثى متقدّم» و «جوامع حديثى متأخّر»، تقسيم مى‌شوند.[٦٥]

جوامع حديثى متقدّم‌

با آغاز دوران غيبت امام زمان (ع) و عدم امكان دسترسى مستقيم به امامان، ضرورت تدوين جوامع حديثى‌اى كه شامل حجم بيشترى از روايات شيعه باشد، بيش از هر زمان ديگر، احساس مى‌شد. از اين رو، در قرن‌هاى چهارم و پنجم هجرى، سه نفر از بزرگ‌ترين محدّثان جهان اسلام، چهار كتاب اصلى روايى شيعه را تدوين كردند كه به «كتب اربعه حديثى» شهرت يافته‌اند. از آن‌جا كه نام هر سه مؤلّف، «محمّد» بوده است، آنان به «محمّدون ثلاثِ اوّل»، شهرت يافته‌اند كه به ترتيب تاريخى، عبارت‌اند از:

١. ابو جعفر محمّد بن يعقوب كلينى (م ٣٢٩ ق)، مؤلّف الكافى‌

٢. ابو جعفر محمّد بن على بن بابويه (شيخ صدوق) (م ٣٨١ ق)، مؤلّف كتاب مَن لايحضره الفقيه‌

٣. ابو جعفر محمّد بن حسن طوسى (م ٤٦٠ ق)، مؤلّف تهذيب الأحكام و الاستبصار.

جوامع حديثى متأخّر

در قرن‌هاى يازدهم و دوازدهم هجرى، يعنى در عصر احياى مجدّد حديث شيعه- كه فعّاليت‌هاى حديثى، مجدّداً اوج گرفت-، سه اثر مهم حديثى ديگر، تأليف شد كه از آن‌ها با عنوان «جوامع حديثى متأخّر» ياد مى‌شود؛ آثارى كه به‌حق، از جامع‌ترين و نفيس‌ترين مجموعه‌هاى حديثى شيعه به شمار مى‌روند. از آن‌جا كه نام مؤلّفان اين سه جامع حديثى نيز همچون نام مؤلّفان كتب اربعه، «محمّد» بوده، از آنها با تعبير «محمّدون ثلاثِ دوم» ياد مى‌شود. اين بزرگان، به ترتيب تاريخى، عبارت‌اند از:

[٦٥]. براى شناخت گسترده‌تر جوامع حديثى شيعه به كتاب« جوامع حديثى شيعه» از همين قلم مراجعه كنيد.