آشنايى با حديث - استادان دانشكده علوم حديث - الصفحة ٢٧٠ - تأثير معنايى

همسويى و هم‌معنايى دارند و به دلايل لفظى و قرائن ديگر، نمى‌توان در بارة آن‌ها سخن از تأثير و تأثّر گفت. به هر روى، آنچه خالى از شك و شُبهه است، وجود حتمى احاديث اسلامى در ميان نخستين منابع مَثَل‌هاى فارسى است.

تأثير حديث بر امثال فارسى، دستِ كم بر دو گونه است:

١. تأثير معنايى؛

٢. تأثير لفظى- معنايى.

به سخن ديگر، برخى امثال، حاوى معنايى هستند كه در حديثى بيان شده است، بدون اين‌كه از الفاظ آن حديث شريف، سود برده باشند؛ امّا شمارى از مَثَل‌ها، غير از معنا، از الفاظ عربى متن حديث نيز وام گرفته‌اند و يا عينِ همان حديث‌اند، بدون هيچ تغييرى در لفظ و معنا. در ادامه، براى هر يك از دو صورت بالا، نمونه‌هايى را ذكر مى‌كنيم.

تأثير معنايى‌

شمار بسيارى از مَثَل‌ها و تمثيل‌هاى فارسى، ريشه در احاديث نبوى (ص) و روايات منقول از اهل بيت بزرگوار ايشان دارند كه در بيشتر آن‌ها، از الفاظ و جملات حديثِ مربوط، استفاده نشده و به تأثيرپذيرى محتوايى، بسنده شده است. همچنان‌كه پيش‌تر گفتيم، برخى از هم‌معنايى‌ها، از باب تَوارُد[٥٧٥] است و نمى‌توان مدّعى تأثير بود. در اين نوشتار، كوشيده‌ايم تا با آوردن نمونه‌هايى، نشان دهيم كه تأثير حديث، كاملًا آشكار است و از بابِ تَوارُد نيست.

براى نمونه، اندكى از بسيار و مُشتى از خروار را ذكر مى‌كنيم:

١. آدم كه پير شد، حرصش جوان مى‌گردد[٥٧٦]

از پيامبر خدا (ص) نقل شده كه فرمود:

يهرَمُ ابنُ آدَمَ وَ يَشِبُّ مِنهُ اثْنانِ: الحِرصُ وَ طولُ الأَملِ.[٥٧٧]

آدميزاد، پير مى‌شود، در حالى كه دو چيز در او جوان مى‌گردند: آز و آرزوى دراز.

[٥٧٥]. به صدور دو سخن هم‌معنا از منبع متفاوت، بدون اثرپذيرى از يكديگر، تَوارُد گفته مى‌شود.

[٥٧٦]. كتاب كوچه، ج ١، ص ٣٦٤( حرف آ).

[٥٧٧]. الخصال، ص ٧٣.